Ahhotep: Krijger Koningin

De laatste koningin, waarmee de reeks ‘Grote Koninginnen van het Oude en Midden Rijk’ wordt afgesloten, is Ahhotep. Deze koninklijke dame leefde ten tijde van de zeventiende dynastie en wordt beschouwd als politiek leider gedurende het bewind van haar minderjarige zoon Ahmose I en als ‘krijger koningin’ die een buitenlandse dynastie van de Egyptische troon wist te werpen. Hieronder is haar verhaal, en de tijd waarin zij leefde, uiteengezet. Lees verder

Sobekneferoe: inspiratiebron van Hatsjepsoet

Rond de vijftiende eeuw voor Christus leefde de befaamde vrouwelijke farao Hatsjepsoet die 22 jaar over Egypte zou regeren en wiens bewind als een van de beste uit het Nieuwe Rijk geldt. De beeldtaal die deze ‘Grote Koningin’ toepaste, was echter niet geheel nieuw. Haar grote voorbeeld was namelijk een koningin die ten tijde van de twaalfde dynastie als farao vier jaar over Egypte regeerde en hiermee ook het einde van de hoogtijdagen van het Midden Rijk beklonk. De koninklijke dame in kwestie heette Sobekneferoe. Hieronder volgt haar verhaal en een korte schets over de tijd waarin zij leefde. Lees verder

Neithhotep: de eerste koningin van een verenigd Egypte

In de reeks ‘Grote Egyptische Koninginnen van het Oude en Midden Rijk’ blog ik als eerste over Neithhotep, de eerste koningin van een verenigd Egypte. Om deze koningin in de juiste context te plaatsen, is een korte uiteenzetting van de tijd waarin zij leefde, en de aanloop hier naartoe, hieronder kort uiteengezet. Wel moet gezegd worden dat de chronologie van de geschiedenis van Egypte geen statische tijdlijn is, echter continu aan veranderende perspectieven onderhevig is binnen de Egyptologie. Gemakshalve ben ik uitgegaan van de chronologie van Manetho die een canonieke status heeft verworven.

De Predynastische periode

De eerste sporen van menselijke activiteit in Egypte worden zo vroeg als 300.000 voor Christus geconstateerd. Dit verhaal begint echter in de Predynastische periode (5300 tot 2950 voor Christus). Het betreft de tijd vóór het koningschap over een verenigd Egypte en het archeologische erfgoed centreert zich rondom twee belangrijke culturen: de Badari-cultuur en de Naqada-cultuur. Hieronder volgt een korte uiteenzetting over deze twee culturen.

De Badari-cultuur

De Badari-cultuur was gecentreerd in al-Badari in Midden-Egypte. Aan de hand van vondsten, die zijn aangetroffen in graven, kan men stellen dat het hier een egalitaire samenleving betrof. De nederzettingen zijn klein en vaak van tijdelijke aard en de bewoners hielden zich met name bezig met landbouw, veeteelt en het bevissen van de Nijl. Kenmerkend voor de Badari-cultuur is het exceptionele dunwandige aardewerk.

kaart-van-opper-egypte-def

Kaart van Egypte

Naqada I

De Naqada-cultuur kan worden opgesplitst in drie fasen: Naqada I, II, en III. De Naqada I-cultuur (4000-3500 voor Christus) leek in veel opzichten op de Badari-cultuur, echter de nederzettingen waren groter en welvarender. Ook was men meer ‘honkvast’. In de kunst wordt er tijdens Naqada I een belangrijk motief geïntroduceerd binnen de Egyptische kunst dat veelvuldig terug zou keren: de zegevierende krijger.

Naqada II

Tijdens Naqada II (3500 – 3200 voor Christus) vindt er een belangrijke ontwikkeling plaats: de egalitaire maatschappij evolueerde in een gelaagde samenleving met een elite, een hoofdman en de overige bewoners. Dit is terug te zien in de vorm en inhoud van de graven en de verschillende vormen van onderkomens. Daarnaast is er een toenemende specialisatie in handwerk zichtbaar, waardoor men kan vaststellen dat bepaalde mensen in de maatschappij tijd hadden om zich hierin te specialiseren en mogelijk onderhouden werden middels landbouwoverschotten. Dit impliceert een zekere mate van arbeidsverdeling en organisatie binnen een gelaagde maatschappij.

De dorpen van Naqada II lagen gecentreerd aan de Qena-bocht van de Nijl in Opper Egypte (Zuid-Egypte), echter er waren ook enkele grotere politieke en religieuze centra zoals Hiërakonpolis en Abydos. Een ander groot centrum met een sterk economisch belang was Naqada. De naam zelf betekent ‘Goudstad’ en vermoedelijk lagen er mijnen in de buurt waar metalen werden gedolven.

Naqada III

Naqada III is de laatste en belangrijkste fase binnen de Predynastische periode. In deze tijd (3200 – 3000 voor Christus) vond namelijk de unificatie van Opper-Egypte (het zuiden) en Neder-Egypte (het noorden) plaats. Tevens werd in deze periode het startsein gegeven voor de kenmerken van de oud-Egyptische beschaving ‘as we know it’, waaronder het koningschap en de conventies binnen de Egyptische kunst.

De jaarlijkse overstroming van de Nijl leerde men in deze fase tot in de puntjes beheersen middels een goed georganiseerde irrigatie. Hierdoor ontstonden er landbouwoverschotten waardoor er tijd overbleef voor andere activiteiten. Het gevolg was een toenemende gelaagdheid binnen de maatschappij en verschillende rolverdelingen. Tevens zien we dat de nederzettingen alsmaar groter worden en dat deze dorpen met elkaar in conflict raakten.

Koning Narmer

De hoofdmannen van de Naqada III fase zullen forse schreden hebben gezet richting een eenwording van Egypte. In een vroeg stadium van Naqada III zal Opper-Egypte al een eenheid zijn geweest onder één koning die vanuit Abydos regeerde. De unificatie van Opper- en Neder-Egypte in 2950 voor Christus wordt echter aan één man in het bijzonder toegekend: koning Narmer. Manetho daarentegen noemt Koning Menes als eerste koning van Egypte die het land zou hebben verenigd. Ook de eerste koning in de Koningslijst van Abydos is een zekere Meni. Mogelijk was Menes een epitheton van Narmer en is het dus een en dezelfde persoon. Gemakshalve ga ik hier van Koning Narmer uit.

De toekenning van de eenwording aan Narmer is gebaseerd op de belangrijkste bron die wij hebben inzake de unificatie: het schminkpalet van Narmer dat in 1898 in Hiërakonpolis werd ontdekt. Aan de ene kant van het palet is koning Narmer groot afgebeeld en draagt hij de witte kroon van Opper-Egypte. Rechts van hem zit zijn vijand die hij bij zijn haren heeft vastgepakt. Zijn linkerarm houdt hij omhoog en hij staat op het punt zijn vijand met een knotskop te slaan. Aan de andere kant van het palet wordt Narmer bovenin afgebeeld. Hier draagt hij de rode kroon van Neder-Egypte.

palet-van-narmer

Het palet van Narmer

Aan beide kanten van het palet is de naam van koning Narmer in een serech aangebracht, de voorloper van de cartouche: een ovalen vorm waarin de naam van de koning werd geschreven. De serech is een rechthoekige vorm die lijkt op een paleisfaçade. Bovenop deze vorm zit de Horus-valk waarmee de koningen van Egypte werden geïdentificeerd. Ten tijde van de Naqada-cultuur werd alleen de Horus-valk gebruikt met daarachter de naam van de hoofdman, maar later veranderde dit dus in de serech. 

Neithhotep: vrouw van Narmer en symbool van de eenwording

De vrouw die aan de zijde van Narmer stond was vermoedelijk Neithhotep. Mogelijk was ze een prinses van Neder-Egypte die met koning Narmer van Opper-Egypte trouwde om de eenwording van het land te bezegelen. De locatie van haar graf in Naqada (in Opper-Egypte) versterkt deze symbolisering.

neith-walters-arts-museum-baltimore

Beeld van de godin Neith, Walters Art Museum Baltimore

De veronderstelling dat Neithhotep uit Neder-Egypte kwam, heeft te maken met haar naam. Deze betekent Neith is tevreden en refereert naar de Predynastische godin Neith, beschermster van Neder-Egypte. Neith werd in deze periode beschouwd als moedergodin die de wereld had geschapen en in de vorm van een koe leven had gegeven aan de zonnegod Ra. Tevens was ze beschermster van jagers en wevers en werd ze ook met oorlog geassocieerd. Haar cultuscentrum bevond zich in Saïs. Hier lag een van de oudste en belangrijkste tempels van Egypte, onder andere gewijd aan deze godin, die gebouwd was door koning Hor-Aha, vermoedelijk de zoon van Neithhotep.

Het graf van koningin Neithhotep, of beter gezegd haar mastaba, werd in 1897 door Jacques de Morgan ontdekt in Naqada en wijst op een bijzonder hoge status. Het betreft een ongewoon groot gebouw (circa 23 x 56 meter) gemaakt van lemen tegels en met nissen in de buitenmuren die op een paleisfaçade lijken. Het kreeg direct de naam ‘grote graftombe’ toebedeeld en men dacht aanvankelijk de laatste rustplaats van koning Menes (Narmer) te hebben ontdekt.

In het graf werden cosmetische artikelen, stenen vazen, ivoren plakkaten en klei zegels gevonden met daarop de namen van Narmer, Hor-Aha, en Neithhotep. Haar naam is ook meerdere malen aangetroffen in een serech wat uitzonderlijk is aangezien men er vanuit gaat dat de serech alleen gebruikt werd om de titulatuur van de koning aan te duiden. De serech van Neithhotep is daarentegen wel iets aangepast: in plaats van een valk, zijn de twee gebogen pijlen van de godin Neith toegepast.

Tot slot is de naam van Neithhotep ook in het graf van haar zoon Hor-Aha en van haar kleinzoon Djer (beiden in Abydos) aangetroffen en kennen wij ook haar koninklijke titels: ‘Gemalin van de twee dames’ en ‘Eerste onder vrouwen’. Al met al gaat men er vanuit dat Neithhotep haar man Narmer overleefde en tijdelijk de leiding had over Egypte totdat haar zoon Hor-Aha de teugels over kon nemen.

Een andere mogelijkheid is dat Neithhotep getrouwd was met Hor-Aha en regentes was van hun zoon Djer. Deze hypothese wordt gelinkt aan de Steen van Palermo: een brokstuk dat deel uitmaakte van een Annalensteen waarop de namen van de eerste koningen van Egypte – tot aan de vijfde dynastie – worden genoemd. Hierop wordt een interregnum aangegeven tussen Hor-Aha en Djer dat 1 jaar, 1 maand en 15 dagen duurde en derhalve veel wegheeft van een kort regentschap. 

De volgende keer

In het volgende artikel leest u meer over Merneith: mogelijk de eerste vrouwelijke farao van Egypte.

De Grote Egyptische Koninginnen van het Oude en Midden Rijk (1)

Spectaculaire tentoonstelling in het Rijksmuseum van Oudheden

Vandaag had het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden twee primeurs. Niet alleen gingen de Egypte-zalen weer open na anderhalf jaar te zijn gesloten ten behoeve van een nieuwe ‘look’; het museum opende ook zijn deuren voor de spectaculaire nieuwe tentoonstelling: Koninginnen van de Nijl.

Het dagelijkse leven, en het hiernamaals, van enkele prominente ‘Grote Koninginnen’ uit het Nieuwe Rijk (± 1550 – 1070 voor Christus) wordt in deze tentoonstelling aan de hand van ruim 350 objecten tot leven gebracht. Te denken valt aan de favoriete vrouw van Ramses de Grote, Nefertari, wiens graftombe als de mooiste in de Vallei der Koninginnen geldt.

800px-nefertiti_berlin1

Buste van Nefertiti in het Neues Museum Berlijn

En wat te zeggen van de beroemde vrouw van ‘ketterkoning’ Achnaton, Nefertiti? Wat Helena was voor de Grieken is Nefertiti in mijn optiek voor de Egyptenaren. Haar naam betekent letterlijk ‘De mooie (vrouw) is gekomen’ en wie haar buste in het Neues Museum in Berlijn heeft gezien, kan dit beamen. Deze machtige vrouw stond zij aan zij met haar man toen ze samen Egypte op zijn kop zetten in de viertiende eeuw voor Christus door de talloze goden te verwerpen (waaronder de machtige oppergod Amon-Ra) ten gunste van de cultus van de Aton.

De bekendste vrouwelijke farao: Hatsjepsoet

Ook de legendarische Hatsjepsoet ontbreekt niet in deze tentoonstelling. Deze koningin leefde in de vijftiende eeuw voor Christus en was de dochter van Thoetmosis I en vrouw en halfzus van farao Thoetmosis II. Toen laatstgenoemde, na circa 14 jaar te hebben geregeerd, overleed in 1479 voor Christus, was de eerste in lijn Thoetmosis III; de zoon van Thoetmosis II en zijn bijvrouw Iset. Thoetmosis III was echter nog te jong om te regeren en dus nam Hatsjepsoet zijn taken waar als co-regentes. Hatsjepsoet had echter hogere ambities en er wordt over het algemeen verondersteld dat zij vanaf haar zevende regeringsjaar als farao de scepter over Egypte zwaaide.

Hatsjepsoet regeerde 22 jaar over Egypte en haar bewind geldt als een van de beste van het Nieuwe Rijk. Ze heeft vele monumenten nagelaten – waaronder haar dodentempel in Deir el-Bahri – waarop zij haar prestaties liet optekenen, zoals de succesvolle handelsmissie naar het Koninkrijk Punt. Alhoewel Hatsjepsoet een van de meest bekende voorbeelden is van een vrouwelijke farao, waren er voor haar tijd andere vrouwen die een soortgelijke of zelfde functie bekleedden. Wie dit waren, zal in de volgende artikelen nader worden toegelicht. Hieronder volgt eerst een korte uiteenzetting inzake de Koningslijsten van Egypte waarin de namen van enkele ‘Grote Koninginnen’ zijn vastgelegd.

dodentempel-hatsjepsoet

De dodentempel van Hatsjepsoet in Deir el-Bahri

De Koningslijsten

In de Oudheid werden er door verschillende volkeren, zoals de Sumeriërs en de Assyriërs, Koningslijsten bijgehouden. Dat wil zeggen: lijsten waarop een historische opsomming van regerende vorsten werd gegeven. Ook de Egyptenaren hebben meerdere Koningslijsten nagelaten. In deze lijsten ontbreken jaartallen. Wel wordt de naam van een koning genoemd, evenals bepaalde activiteiten die hij gedurende zijn heerschappij had ondernomen. Ook zijn de overstromingen van de Nijl geregistreerd, een fenomeen dat van groot belang was voor de Egyptenaren.

abydos_king_list1

Een deel van de Koningslijst van Abydos, aangebracht op de tempel van Seti I

De meeste Koningslijsten zijn in registers in steen uitgebeiteld, bijvoorbeeld op de muur van de tempel van Seti I in Abydos. De Koningslijst van Turijn daarentegen is op papyrus geschreven. Deze lijst, gereduceerd tot 300 snippers, werd in een graftombe in Thebe aangetroffen. Het werd vervolgens naar Turijn gebracht (waarbij een deel van de snippers verloren ging dan wel verdween) en hier nader bestudeerd. De lijst dateert uit de tijd van Ramses de Grote (dertiende eeuw voor Christus) en is in het Hiëratisch schrift opgesteld. Dat wil zeggen: het vlugschrift dat men gebruikte bij het schrijven op papyrus als alternatief op het Hiërogliefenschrift.

Een andere Koningslijst is gevonden in de graftombe van koning Den die circa 2930 – 2910 voor Christus over Egypte regeerde. In zijn tombe in Abydos zijn zegelimpressies aangetroffen waarop de namen van de koningen van de eerste dynastie zijn vermeld, waaronder de veronderstelde stichter van deze dynastie, koning Narmer.

Manetho

In aanvulling op de Koningslijsten is Manetho een zeer belangrijke bron. Deze hogepriester leefde omstreeks 250 voor Christus in Ptolemeïsch Egypte. De Ptolemaeën waren Macedonische vorsten die afstamden van Ptolemaeus I Soter: een van de generaals van Alexander de Grote die de macht in Egypte overnam na de dood van Alexander in 323 voor Christus. Manetho stelde in opdracht van koning Ptolemaeus II Philadelphus een lijst samen van alle farao’s van Egypte; vanaf de mythologische heerschappij van de goden tot aan de overheersing van de Perzen (vanaf 343 voor Christus).

Zijn werk, de Aigyptiaka, telt 31 dynastieën verdeeld over het zogeheten Oude Rijk, Midden Rijk en Nieuwe Rijk en toont sterke overeenkomsten met de Koningslijst van Turijn. Het werk van Manetho is verloren gegaan, maar is deels overgeleverd door andere antieke schrijvers die zijn werk hebben geraadpleegd, waaronder de Joodse historicus Flavius Josephus die in de eerste eeuw na Christus leefde.

De volgende keer:

In het volgende artikel leest u meer over Neithhotep, de eerste Vroeg-dynastieke koningin van Egypte.

Afbeelding

NOCTUA Educatie: even voorstellen

Na acht maanden voorbereiden, verschijnt vandaag het eerste bericht van NOCTUA Educatie. Via deze post wil ik mijzelf als auteur even voorstellen en het doel van NOCTUA Educatie aanduiden.

Over de auteur

Mijn naam is Lauren van Zoonen en van jongs af aan ben ik al zeer geïnteresseerd in geschiedenis, met een nadruk op de Oudheid. Vooral de Egyptische beschaving en hun religie – die in elk facet van het dagelijkse leven tot uiting kwam – vond ik fascinerend: de piramiden van Gizeh, de graven in de Vallei der Koningen, de vele tempels waaronder het wereldberoemde complex in Luxor, het mummificatieproces van mens en dier etc.

Tijdens de eerste geschiedenislessen aan de Middelbare School kwamen er talloze interesses bij, waaronder voor de Grieken en hun fascinerende mythologie. Gedurende drie reizen naar Tunesië raakte ik bekend met de Feniciërs en de bijzondere ruïnes van Carthago. Ook de aanwezigheid van de Romeinen kwam hier mooi tot uiting in bijvoorbeeld de talloze mozaïeken van het Bardo Museum en antieke steden als Dougga.

Een logische stap voor mij, na het Atheneum, was de opleiding Oudheidkunde aan de Vrije Universiteit van Amsterdam.  In 2007 haalde ik mijn Master of Arts en wilde ik niets liever dan iets doen met deze prachtige opleiding. Helaas liggen de banen in dit vakgebied niet voor het oprapen “But the heart wants, what it wants” (Emily Dickinson).

img_7047

De auteur bij de Tempel van Didyma, Turkije (2015)

De eerste zes jaar van mijn carrière heb ik als Proposal Adviseur gewerkt in de accountancy. In 2014 kwam mijn droombaan iets dichterbij als SEO Copywriter en Projectleider bij een reisorganisatie. In de tussentijd maakte ik mooie reizen en bezocht ik bijzondere plekken die ik onder andere in de studieboeken had bestudeerd, zoals Egypte, de Peloponnese en Turkije.

Na twee jaar schrijven over mooie vakantiebestemmingen kwam ook hier een einde aan. Jammer, maar ook een buitenkans. De wil om iets met mijn opleiding en bescheiden reiservaring te doen, bleef jeuken. Zo ontstond het idee om een eigen blog te beginnen onder de noemer: NOCTUA Educatie.

NOCTUA Educatie

NOCTUA Educatie komt voort uit een zeer brede culturele interesse van de auteur en een passie om hierover te schrijven. NOCTUA refereert naar de Latijnse benaming voor de steenuil: athena noctua. Dit uiltje was een van de attributen van de Griekse godin Athena en symboliseerde haar wijsheid.

final-alleen-afbeelding

Logo NOCTUA Educatie

Ik heb voor deze naam en bovenstaand logo gekozen, omdat het verwijst naar een tak van de Oudheid waar ik erg in geïnteresseerd ben (Griekse religie) en ook onderzoek naar heb verricht voor mijn scriptie. Het uiltje verwijst naar het doel van NOCTUA Educatie, het delen van kennis (of ‘wijsheid’) over een verscheidenheid aan onderwerpen: van interessante mensen en gebeurtenissen uit de wereldgeschiedenis, tot kunstwerken en ‘places to see’.

Geen ‘rocket science’, simpelweg informerende verhalen met een hoge dosis enthousiasme.