De rots van de heilige Amadour

In het Zuid-Franse Lot departement rijst aan de rechteroever van de Alzou Vallei een majestueuze klif waar een stad tegenaan is gebouwd. De stad heet Rocamadour en de rots waar dit pelgrimsoord tegenaan ligt, is doorzeefd met grotten die rond 15.000 voor Christus al bewoond werden. In de middeleeuwen waren deze grotten een plek waar kluizenaars zich ophielden en een van de meest bekende heremieten was de heilige Amadour wiens intacte lichaam in de twaalfde eeuw hier in de rotswand werd gevonden. Ter ere van zijn feestdag – op 20 augustus – een stuk over het unieke Franse pelgrimsoord, Rocamadour.

De wonderen van de Zwarte Madonna

Een van de vroegste teksten over Rocamadour dateert uit de twaalfde eeuw en verhaalt over een conflict tussen het klooster van Marcilhac-sur-Celle (Cahors) en het klooster van Saint-Martin-de-Tully (Cluny). Beiden wilden graag zeggenschap hebben over de kapel van Rocamadour waar een oud beeld van de Maagd Maria was gehuisvest. Het was echter niet zomaar een beeld; deze Maria kon wonderen verrichten.

De Zwarte Madonna (Vierge Noire) van Rocamadour is een houten beeld van de Maagd Maria zittend op een troon met op haar linkerknie het kindje Jezus. Ze draagt een recht gewaad en fijne gouden banden om haar polsen en nek. Zowel moeder als kind hebben een kroon van recentere fabricage op hun hoofd. Het beeld van Maria en kind was vroeger bedekt met zilverblad waar nu enkele restanten van te zien zijn. Het beeld dankt zijn naam aan de zwarte kleur van het hout, al is onduidelijk hoe het beeld aan deze kleur komt. Mogelijk zijn de vele kaarsen die in haar kapel werden aangestoken hiervan de oorzaak.

De Zwarte Madonna van Rocamadour © Lauren van Zoonen

Niet zozeer de kleur van het beeld was reden om naar Rocamadour af te reizen, maar de mirakelen die de Maagd wist te bewerkstelligen des te meer. Deze werden vanaf 1172 door een monnik van Rocamadour opgetekend in het Boek der Mirakelen. Het boek verhaalt op toegankelijke wijze over 126 mirakelen die in Rocamadour plaatsvonden. Het boek had een grote impact op Rocamadour als pelgrimsoord en trok een divers publiek aan: van koningen tot bedelaars. Velen kwamen naar Rocamadour op zoek naar genezing en 90 van zulke gevallen worden gerapporteerd in het Boek der Mirakelen. Andere pelgrims verzochten om bescherming van geliefden zoals schippers op zee of soldaten die meevochten in een oorlog.

Alhoewel de Zwarte Madonna weliswaar bedevaartgangers aantrok, was Rocamadour een kleine religieuze stad en maakten maar weinig pelgrims – die onderweg waren naar Santiago de Compostella – hier een tussenstop. Dit zou veranderen met de vondst van een intact lichaam in het jaar 1166.

Zacheüs de tollenaar

Volgens de overlevering van Robert de Thorigny, abt van het klooster van Mont Saint Michel, vroeg een van de inwoners van Rocamadour – die al op hoge leeftijd was – aan zijn nabestaanden om zijn lichaam bij de ingang van het heiligdom van de Maagd Maria te begraven in Rocamadour. Al gravend werd al snel het geconserveerde lichaam van een man ontdekt in de rotswand.

De vraag was echter: wie was hij? Men gooide het op Amadour, een kluizenaar die hier had gewoond. Een meer gangbare versie die in de middeleeuwen tot leven werd gewekt was de vereenzelviging met de persoon Zacheüs die alleen in het Evangelie van Lucas voorkomt (19.1-10). Zacheüs wordt een rijke oppertollenaar uit Jericho genoemd en derhalve wordt hij ook wel eens in één adem genoemd met Matteüs of Levi die hetzelfde ‘schandelijke’ beroep uitoefenden.

Volgens Lucas wilde Zacheüs Jezus goed kunnen bekijken toen hij onderweg naar Jeruzalem door Jericho heen trok. Door zijn kleine postuur en de grote mensenmassa zag hij echter niks en rende daarom vooruit om in een moerbeivijgenboom te klimmen. Toen Jezus langsliep, keek hij omhoog en vroeg Zacheüs uit de boom te komen, want hij was voornemens zijn huis te bezoeken.

Zacheüs in de moerbeivijgenboom, geschilderd door James Tissot tussen 1886-1894 – Brooklyn Museum New York (Publiek domein)

Zacheüs was zo onder de indruk van Jezus dat hij beloofde de helft van zijn vermogen aan de armen af te staan. Ook beloofde hij dat als hij iemand in het verleden had afgeperst, hij dit in viervoud zou vergoeden. Een typisch gevalletje bekeren van een zondaar.

De heilige Veronica

In de viertiende eeuw deed men er nog een schepje bovenop en werd Amadour gezien als de man van de heilige Veronica. Naar verluidt zou een hevig geëmotioneerde Veronica, of Berenice, de lijdensweg van Jezus door Jeruzalem richting Golgotha (de plek buiten de stadsmuren van Jeruzalem waar hij werd gekruisigd) hebben gade geslagen en zich een weg door de menigte hebben gebaand. Eenmaal bij Jezus aangekomen, gebruikte zij haar doek om zijn gezicht af te nemen. Door deze barmhartige daad bleef er een afdruk van zijn gezicht achter op het doek.

De heilige Veronica met haar doek, geschilderd door Mattia Preti tussen 1655-1660 – Los Angeles County Museum of Art (Publiek domein)

Aan wie het lichaam in Rocamadour werkelijk toebehoorde, is onduidelijk, maar Geraud d’Escorailles – die in 1152 tot hoofdmonnik was benoemd in Saint-Martin-de-Tully – wist er een slaatje uit te slaan. Het lichaam werd in de kerk, vlakbij het altaar geplaatst, in afwachting van zijn wederopstanding en bleef zijn geconserveerde vorm behouden.

Het wonder van Rocamadour bereikte al snel vele oren en was goede PR voor het plaatsje. De abt deed er vervolgens nog een schepje bovenop toen hij een van zijn monniken gelastte het eerder genoemde Boek der Mirakelen van de Zwarte Madonna op te stellen. Talloze pelgrims maakten nu een stop in het wonderlijke Rocamadour – hetzij als boetedoening, hetzij als tussenstop op de weg naar Santiago de Compostella – en het dorp groeide uit tot een van de belangrijkste pelgrimsoorden (na Lourdes) van Frankrijk.

Op pelgrimstocht naar Rocamadour

Het dorp Rocamadour kan in drie lagen verdeeld worden: onderin in de vallei lag het domein van het volk met een hoofdstraat waar winkels, herbergen en eetgelegenheden gevestigd waren. Dit straatbeeld is na vele eeuwen niet veel veranderd en heeft een schilderachtige charme. Halverwege de klif bevindt zich het heiligdom waar de geestelijkheid zich ophield en helemaal op de top was er een burcht waar de ridders de wacht hielden over het heiligdom.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Verschillende poorten leiden naar de hoofdstraat van Rocamadour, maar de meeste pelgrims begonnen echter bovenaan de klif bij het plaatsje l’Hospitalet. Hier bevond zich het dertiende-eeuwse Saint Jacques ziekenhuis waar pelgrims werden opgevangen. Van het ziekenhuis resteren er nu nog enkele ruïnes en het bijbehorende kerkje.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Via de Porte l’Hospitalet volgde men de Voie Sante (heilige weg) richting de onderste laag van het dorp en de dertiende-eeuwse Porte du Figuier die toegang verschafte tot de hoofdstraat, de Rue Roland le Preux. Nadat de pelgrims onder de Porte Salmon waren doorgelopen, kwam men uit in de Rue de la Couronneri.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Hier begon de laatste etappe van een lange tocht die niet zonder gevaar was. Vanuit deze straat kon de pelgrim aan de beklimming van de Grand Escalier beginnen: een steile trap van 216 treden die men tree voor tree op de knieën al biddend besteeg als vorm van boetedoening.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Het eerste deel van de Grand Escalier kwam uit op het Place des Senhals en in de oudste straat van Rocamadour; de Rue de la Mercerie. Op het plein konden pelgrims een religieuze onderscheiding kopen als teken van hun prestatie en een pardon voor hun boetedoening. De Sportelle (of Senhal in het Occitaans) zoals deze werd genoemd, verschilde per bedevaartoord. In Rocamadour was dit een amandelvormig insigne met zes ringen, opdat de pelgrim de onderscheiding op zijn kleding kon bevestigen. De centrale voorstelling toont de Maagd Maria die een Fleurs de Lys scepter vasthoudt in haar ene hand en het kindje Jezus in haar andere. Het paar wordt omgeven door een aureool met daarop de woorden Sigillum Beate Maria de Rocamadour.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Vanaf het plein kijkt men op het Bisschoppelijk Paleis. In 1868 dreigde dit gebouw in te storten wegens hevige erosie door de eeuwen heen en werd het gerestaureerd. Het resultaat wijkt echter sterk af van de architectuur van de rest van het heiligdom en het paleis werd nooit meer bewoond. In 1930 werd het Museum voor Sacrale kunst in het gebouw gehuisvest.

De toren van het Bisschoppelijk Paleis in Rocamadour © Lauren van Zoonen

Het heiligdom van Amadour

Via de Porte Sainte van het Bisschoppelijk Paleis leidt een overdekte trap naar het Parvis des Églises. Aan dit kerkplein liggen zeven verschillende kapellen met een sobere uitstraling. Ze zijn ook niet al te hoog gezien de beperkingen die de rotswand met zich meebracht bij de bouw. Het plein zelf werd gebruikt tijdens grote evenementen en was tevens een plek waar men hun doden begroef.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Een van de belangrijkste kapellen aan het plein betreft het heiligdom van Amadour dat zich onder de Saint Sauveur Basiliek bevindt en via een korte trap naar beneden te bereiken is. De kerk is zeer eenvoudig in Romaanse stijl gebouwd en dateert uit de twaalfde eeuw. Het is praktisch nog in originele staat. Achter het altaar bevindt zich een kamer dat werd gebruikt om voorraden in op te slaan, maar deze werd later omgebouwd tot sacristie. Ook in deze kapel werd de vloer gebruikt als begraafplaats.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

In 1562 werden de oratoria van Rocamadour geplunderd en afgebrand door de Hugenoten. Ook het lichaam van Amadour en de stadsarchieven werden door de brand verwoest, hetgeen een enorme klap was voor het heiligdom. Dat wat er nog over was van de heilige Amadour werd in een relikwieënkastje opgeborgen van verguld goud en in een niche boven het altaar bewaard.

De Saint Sauveur Basiliek

Boven de kapel van de heilige Amadour leidt een trap naar de ingang van de Saint Sauveur Basiliek, het grootste van de heiligdommen van Rocamadour en om deze reden in 1913 tot Basiliek verheven. De sacristie van de kerk ligt in het verlengde van de noordoostelijke kerker. Binnen is er een deur te vinden die uitgeeft op de twee niveaus boven de sacristie en naar het dak van Saint Sauveur. Vanuit hier is er een trappetje in de rotswand gekerfd die naar de verdedigingswallen leidt: een privé passage die oorspronkelijk het kasteel met het heiligdom verbond.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Tot aan de vroeg twintigste eeuw werd de Saint Sauveur Basiliek gebruikt om arme pelgrims te huisvesten en werden de striktste hygiënische maatregelen gehanteerd. Afval werd weggevoerd via openingen in het hardsteen in de centrale ruimte die uitkwamen in een tunnel. Deze tunnel loopt langs de centrale erker van de Basiliek en komt uit bij de Porte Saint Martial, een andere toegangspoort tot het heiligdom. Het pad langs de Basiliek diende oorspronkelijk als hoofdtoegang tijdens de bouw van het heiligdom.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

De Notre Dame kapel

Via de Saint Sauveur Basiliek komt men uit in de Notre Dame kapel: de ultieme bestemming voor de pelgrim. In deze kapel – die enigszins aan een grot doet denken – wordt het beeld van de Zwarte Madonna bewaard boven het altaar. Door de eeuwen heen werd de kapel verschillende malen beschadigd, bijvoorbeeld door omlaag vallend gesteente, maar telkens weer gerestaureerd, bijvoorbeeld in 1479 – op kosten van Denys de Bar, bisschop en heer van Tulle – en in 1562 toen de kapel werd geplunderd en in brand werd gestoken door de Hugenoten. Het enige originele aan de kapel is de zuidelijke muur (de rotswand).

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Een leuk detail in deze kapel is een miraculeuze ijzeren bel uit de negende eeuw die aan het plafond hangt. Volgens de legende van Rocamadour kondigde de bel mirakelen aan door uit zichzelf te gaan luiden. Zodra de bel luidde, werd de datum en het tijdstip genoteerd, opdat de persoon – die een gelofte had gedaan naar Rocamadour te komen als hij gered zou worden – het mirakel met eigen ogen kon aanschouwen. De bel was vooral erg populair onder zeelieden, omdat het aankomend gevaar of mirakelen op zee verkondigde en de vele giften in de vorm van een boot getuigen hiervan.

De miraculeuze bel in de kapel van de Zwarte Madonna in Rocamadour © Lauren van Zoonen

Het magische zwaard Durandal

De deur van de Notre Dame kapel geeft uit op een pleintje waar enkele bijzondere bezienswaardigheden te zien zijn. Het eerste betreft de tombe van de heilige Amadour. Op deze plek in de rotswand zou zijn intacte lichaam gevonden zijn.  De tombe wordt nu beschermd door een ijzeren hek, maar werd hiervoor omgeven door een klein kapelletje.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Wie bij de tombe van Amadour omhoog kijkt ziet een zwaard met keten dat in de rotswand is ingebed. Het betreft een zogenaamde kopie van het magische zwaard Durandal zoals benoemd in La Chanson de Roland; een gedicht uit de twaalfde eeuw dat verhaalt over de heldendaden van Roland, markgraaf van Bretagne.

Roland wordt voor het eerst genoemd in de Vita Karoli Magni, een biografie over Karel de Grote. De auteur van het werk, Einhard, vertelt onder andere over een campagne van de vorst naar Spanje om zijn macht hier uit te breiden. Het doel wordt helaas niet bereikt en de keizer keert terug naar Frankrijk. Terwijl zijn leger zich langzaam door de smalle bergpassen van de Pyreneeën begeeft, wordt de achterhoede van zijn Frankische leger bij Roncevalles door de Basken aangevallen en vermoord.

La Chanson de Roland uit de Grandes Chroniques de France, van Simon Marmion, 1425 – 1485. (Publiek domein)

De getoonde moed van met name Roland leidde tot talloze wonderlijke liederen en vertellingen die dus in de twaalfde eeuw werden gebundeld in het La Chanson de Roland. Er werd echter niet meer zo nauw naar de waarheid gekeken en de Basken werden bijvoorbeeld met een voor die tijd meer relevante vijand vervangen: de Saracenen. In het gedicht bezit Roland ook een magisch zwaard: Durandal. Terwijl de ridder stervende is, probeert hij het zwaard uit vijandelijke handen te houden door het te breken, wat onmogelijk blijkt. Hij werpt daarom Durandal van zich af en deze landt, u raadt het al, in de rots bij Rocamadour.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Le Chemin de Croix

Wie het heiligdom verlaat via de Porte Saint Martial kan helemaal naar de top van de klif lopen via de Chemin de Croix, oftewel: de Kruisweg of Via Crucis. De kruisweg is veelal in kerken te zien in de vorm van schilderijen of beeldhouwwerken die de lijdensweg van Christus door Jeruzalem – vanaf het paleis van Pontius Pilatus tot aan Golgotha – weergeeft.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

De Kruisweg telt veertien stations, waarvan er in Rocamadour dertien met kappelletjes zijn aangegeven. De verschillende stations van de Kruisweg zijn:

  1. Jezus wordt ter dood veroordeeld.
  2. Jezus neemt het kruis op Zijn schouders.
  3. Jezus valt voor de eerste maal onder het kruis.
  4. Jezus ontmoet Zijn Heilige Moeder.
  5. Simon van Cyrene helpt Jezus het kruis te dragen
  6. Veronica droogt het aangezicht van Jezus af
  7. Jezus valt voor de tweede maal.
  8. Jezus troost de wenende vrouwen van Israel.
  9. Jezus valt voor de derde maal.
  10. Jezus wordt van Zijn klederen beroofd.
  11. Jezus wordt aan het kruis genageld.
  12. Jezus sterft aan het kruis.
  13. Jezus wordt van het kruis afgenomen.
  14. Jezus wordt in het graf gelegd.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

De laatste twee stations bevinden zich op een plateau met daarachter een grot. Achterin deze grot is een beeldhouwwerk geplaatst dat de graflegging van Christus voorstelt. De laatste loodjes wegen hierna het zwaarst, maar eenmaal helemaal boven aangekomen, is het Kruis van Jeruzalem nog te bewonderen dat hier in 1887 door pelgrims mee naartoe werd genomen.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Wie nog even doorloopt, vindt de toegang tot de burcht die over het heiligdom uitkeek en haar beschermde. Het hedendaagse kasteel dateert uit de negentiende eeuw en wordt omgeven door een omwalling uit de veertiende eeuw. Tegenwoordig is het de officiële residentie van de geestelijken van Rocamadour en worden hier de diocesane zendelingen en aalmoezeniers ondergebracht.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Na het verkennen van de burcht, is het nog de moeite waard om de weg terug naar l’Hospitalet te nemen en onderweg de schitterende uitzichten op de rots van de heilige Amadour en de Alzou Vallei te bewonderen. Wie hierna voldoende heeft geboet door de noodzakelijke beweging, kan met de lift weer naar beneden.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Advertenties

One Reply to “De rots van de heilige Amadour”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s