Liefde op het eerste gezicht

Frans Jozef besteeg aan het einde van het Revolutiejaar 1848 de troon van Oostenrijk. Alhoewel de 18-jarige keizer de koers van het Habsburgse Rijk zelf bepaalde, is de stempel die zijn moeder aartshertogin Sophie op hem drukte duidelijk waarneembaar in de eerste jaren van zijn bewind. Ook in andere zaken was Sophie zijn steun en toeverlaat. Als “First lady” van het Habsburgse Rijk had ze inzage in de dagindeling van haar zoon en zorgde zij dat alles aan het Weense hof op rolletjes liep. Sophie zag het tevens als haar taak om een echtgenoot voor haar zoon te kiezen, maar zou bedrogen uitkomen.

Gezocht: een bruid voor de keizer van Oostenrijk

In 1853 was de rust na het Revolutiejaar 1848 enigszins teruggekeerd in het Habsburgse Rijk, maar het onrecht en geweld was nog niet vergeten. Zoveel werd duidelijk toen de 21-jarige Hongaar János Líbenyi op 18 februari 1853 een aanslag op de jonge monarch pleegde terwijl hij een wandeling over het bastion maakte. Het wapen van de kleermakers assistent, een keukenmes, bleef echter haken in de stugge kraag van het uniform van de keizer die hem het leven redde, zo ook de uitroep van een omstander waardoor de keizer zich op tijd kon omdraaien. Frans Jozef moest drie weken lang het bed houden en vreesde blind te worden wegens een tijdelijke verslechtering van zijn zicht. Op 12 maart was de keizer echter weer voldoende hersteld om zijn taken hervatten.

De aanslag op keizer Frans Jozef, geschilderd door J.J. Reiner in 1853 – Wien Museum Karlsplatz (Publiek domein)

Nauwelijks bekomen van de schrik, vond aartshertogin Sophie het de hoogste tijd dat haar serieuze zoon op zoek ging naar een echtgenote en de lijn der Habsburgers veilig stelde met nageslacht.  Het was een zaak waarin zij graag het voortouw nam en waar de liefde niet aan te pas kwam. Politiek des te meer. De invloed van Oostenrijk in Duitsland stond hoog op de agenda gezien de leidende rol van Oostenrijk binnen de Duitse Confederatie en de wil om deze positie te behouden. Tegelijkertijd hoopte Sophie aan de hand van een verbintenis met een hooggeplaatste dame van een van de Duitse koninkrijken de positie van het machtige Pruisen te verzwakken.

Portret van Frans Jozef, gemaakt Miklós Barabás in 1853 – Hongaars Nationaal Museum Boedapest (Publiek domein)

Enkele kanshebbers passeerden de revue, maar bleken uiteindelijk allen een “no go”. Sophie zette vervolgens haar zinnen op haar nicht Helene, de oudste dochter van haar zus Ludovika. Het was een uitgelezen kans om de banden met Beieren – een van de meest loyale partners van Oostenrijk binnen de Duitse Confederatie – aan te trekken en betrof ook nog eens een naast familielid. Daarnaast was Helene goed opgeleid en werd zij in hogere kringen bewonderd om haar schoonheid en uitstekende manieren. Ze was de perfecte huwelijkskandidaat voor de keizer van Oostenrijk.

Portret van Helene Caroline Therese in Beieren (Publiek domein)

Een ontmoeting wordt gearrangeerd

De moeder van de toekomstige bruid, prinses Ludovika van Beieren, aanbad haar oudere zus en voelde zich vereerd met dit voorstel. Het vooruitzicht dat haar 18-jarige dochter aan de meest felbegeerde vrijgezel van Europa uitgehuwelijkt zou worden, was een droom die werkelijkheid werd. Sophie en Ludovika wisselden menige brief uit en arrangeerden een ontmoeting tussen Frans Jozef en zijn potentiële bruid. Het paar zou elkaar twee dagen voor de verjaardag van de keizer (op 18 augustus 1853) ontmoeten in het geliefde zomeroord van de keizerlijke familie: Bad Ischl in de Oostenrijkse regio Salzkammergut.

Foto van de zussen Helene en Elisabeth in Beieren omstreeks 1853 (Publiek domein)

Zo geschiedde dat Ludovika en Helene op pad gingen richting Bad Ischl met in hun kielzog de 15-jarige Elisabeth. Het jonge meisje had Ludovika uit voorzorg meegenomen en de reis diende als afleiding voor de depressieve stemming waar Elisabeth in verkeerde. De reden hiertoe had alles te doen met een zekere graaf Richard S. die in dienst was van haar vader. Deze eerste grote liefde van Elisabeth zou echter nooit met haar mogen trouwen en werd onder valse voorwendselen weggestuurd. Alhoewel hij terug was gekeerd, stierf hij kort daarna. Elisabeth was ontroostbaar en Ludovika die zich grote zorgen om haar dochter maakte, nam haar mee op sleeptouw. Tevens wist ze dat de broer van Frans Jozef – Karel Lodewijk met wie Elisabeth al enige tijd correspondeerde en ook ringen mee had uitgewisseld – aanwezig zou zijn, hopend op meer.

Een portret van Karel Lodewijk, lithograaf gemaakt door Josef Kriehuber in 1853 (Publiek domein)

Liefde op het eerste gezicht

Op 16 augustus 1853 liep het voorzichtig gesmede plan volledig in de soep. De drie dames kwamen te laat aan in Bad Ischl wegens een migraine aanval van Ludovika en waren nog in rouwkleding gehuld vanwege de dood van een tante. De rijtuig met hun gewone kleding was bovendien nog niet gearriveerd en dus moesten zij in hun sobere outfit hun opwachting maken bij de keizer. Het zwarte tenue gaf Helene een strenge uitstraling wat in haar nadeel werkte. Elisabeth daarentegen bekwam het zwart heel goed.

Haar oudere zus die zich zeer bewust was wat er van haar verwacht werd, zat tijdens de thee met haar mond vol tanden en kwam niet verder dan wat geforceerde lichte conversatie met de keizer. Elisabeth die nog maar weinig in grotere deftige gezelschappen had verkeerd (koningin Elise van Pruisen behoorde ook tot de aanwezigen), was zenuwachtig, timide en opgewonden tegelijkertijd. Sisi, voor wie er niets op het spel stond, praatte ongedwongen met stralende ogen.

Een foto van Elisabeth in Beieren, gemaakt door Franz Hanfstaengl in 1854 (Publiek domein)

Volgens een andere overlevering was Elisabeth niet uitgenodigd bij de eerste ontmoeting tussen Frans Jozef en Helene, maar werd ze gedwongen de lunch op haar kamer te nemen. Toen ze hierna ook nog eens het hotel niet mocht verlaten, drong ze onaangekondigd de kamer binnen waar ze vervolgens een scène maakte.

Hoe de ontmoeting ook moge zijn verlopen, één ding staat vast: de jonge keizer was direct ondersteboven van Elisabeth en voor hem was het liefde op het eerste gezicht. Hij kon dan ook zijn ogen niet van haar afhouden tot grote jaloezie van zijn broer Karel Lodewijk die zijn nicht ook bijzonder graag mocht. Elisabeth had geen idee welke indruk ze op Frans Jozef maakte en zou zeer verrast zijn over de vervolgstappen die hij ondernam.

Het boeket wordt aangereikt

De volgende ochtend liet Frans Jozef er geen gras over groeien en sprak met zijn moeder over de schoonheid van Elisabeth. Sophie trachtte de schade nog terug te draaien en sprak over Helene als een ‘keizerin in wording’ en dus de meest verstandige keuze. Ook verzocht ze haar zoon geen onverwachte beslissingen te nemen. De keizer was echter niet te vermurwen. In de avond van 17 augustus vond er een bal plaats ter ere van zijn verjaardag, het moment waar Helene naartoe had geleefd en zich met uiterste zorg op had gekleed. Elisabeth had zich in een simpele jurk gekleed en was mooi in haar eenvoud.

Die avond danste Frans Jozef de cotillon met Sisi, waarna hij haar een boeket met bloemen aanreikte waarmee hij zijn affectie voor haar betoonde. Tevens diende het boeket als teken van zijn keuze: Elisabeth was de uitverkorene om met de keizer te huwen. De jonge Sisi was beduusd en had geen idee wat haar overkwam, een moment dat Sophie vol lof prees in haar correspondentie. De aartshertogin berustte zich in de keuze van haar zoon en zag een kans om haar jonge nichtje te kneden tot een model keizerin.

De verloving

Op 18 augustus 1853 werd de verjaardag van Frans Jozef in familiaire kring gevierd. Tijdens een wandeling met zijn moeder later die dag vroeg de keizer of Sophie bij zijn tante Ludovika wilde navragen of Elisabeth op zijn verzoek – dat hij de avond daarvoor duidelijk had gemaakt – in wilde gaan. En zo geschiedde. Een emotionele Sisi barstte in tranen uit met de woorden dat het onmogelijk was om niet van de keizer te houden en er alles aan te doen om hem gelukkig te maken.

Of het voorval echt zo was geschied en of Elisabeth een daadwerkelijke keus had, is onduidelijk. Huwelijken binnen adellijke kringen werden in deze periode met een dubbele agenda gesmeed en een verbintenis waarbij er sprake was van wederzijdse liefde kwam sporadisch voor. Te denken valt aan het ongelukkige huwelijk van Ludovika met Maximiliaan in Beieren en Sophie die zelf verre van gelukkig was geweest met haar verbintenis met Frans Karel. Romantiek was echter niet van deze tijd en Sophie was bovendien niet iemand die geloofde in emoties of individualiteit.

Foto van hertog Maximiliaan Jozef in Beieren, de vader van Elisabeth, gemaakt circa 1850 (Publiek domein)

Ludovika stuurde schriftelijk het antwoord van haar dochter aan haar zus. Frans Jozef verscheen de volgende ochtend bij het hotel waar Sisi verbleef om hier enige tijd alleen met zijn toekomstige bruid door te brengen. Op 19 augustus 1853 werd de verloving van Frans Jozef en Elisabeth bekend gemaakt. De vader van Elisabeth en koning Maximiliaan II van Beieren werden per telegram ingelicht. Tevens moest ook de paus ingelicht worden en diende hij zijn toestemming te geven aangezien het een verbintenis betrof tussen een volle neef en nicht.  ’s Avonds tijdens het bal gedroeg Elisabeth zich bedeesd en onberispelijk tot verrukking van haar schoonmoeder.

Een miniatuur in porselein van Frans Jozef en Elisabeth, gemaakt tijdens hun verloving in 1854, Weense fabricage (Publiek domein)

Was hij maar geen keizer…

Hoe Elisabeth zich bij dit alles voelde, is enigszins gissen. Volgens de correspondentie van Sophie gingen de gevoelens van het jonge meisje als een achtbaan heen en weer. In de dagen van haar verloving was Sisi stil en snel in verlegenheid gebracht en stond ze elke keer op het punt om in huilen uit te barsten. Het jonge meisje zou haar liefde voor haar neef hebben geuit, maar maakte zich ernstig zorgen over haar toekomstige positie als keizerin.

Ook Ludovika maakte zich grote zorgen over haar jonge dochter, het lot dat haar te wachten stond en het strenge oordeel van de Weense aristocratie waar zij zo ver van verwijderd was geweest. Na de aankondiging van de verloving in de krant, draaide de roddelpers aan het Weense hof volle toeren, klaar om de jonge bruid af te kraken op basis van haar stamboom, om maar te zwijgen over haar vader, zijn paleizen en de wijze waarop hij zijn kinderen opvoedde.

Wat Elisabeths daadwerkelijke gevoelens waren destijds over deze verbintenis, zullen we nooit weten. Een brief die zij 36 jaar later aan haar jongste dochter schreef, geeft daarentegen in onverbloemde taal haar gedachten weer:

“Het huwelijk is een absurde regeling. Je wordt als een 15-jarig kind verkocht en doet een gelofte die je niet begrijpt en die je dertig jaar of langer betreurt, en die je nooit meer ongedaan kunt maken.”
(Brief van keizerin Elisabeth aan haar dochter Marie Valerie, 21 augustus 1889)

Elisabeth verbleef nog enige tijd in Bad Ischl en niks was te veel moeite voor Frans Jozef om het zijn toekomstige bruid naar de zin te maken. Sisi raakte al snel bevriend met Graaf Karl Ludwig von Grünne, een officier van de keizer en een van zijn meest gerespecteerde mentoren en vertrouwelingen. Het was echter ook Grünne die de jonge keizer in het verleden aan “hygiënische” verzetjes had geholpen die hem een en ander konden bijbrengen op het gebied van de liefde. Een gewoonte die Frans Jozef tijdens zijn huwelijk met Elisabeth niet opgaf tot haar grote verdriet.

Foto van graaf Karl Ludwig von Grünne, gemaakt door Ludwig Angerer (Publiek domein)

De Kaiservilla in Bad Ischl

Tijdens haar verblijf in Bad Ischl moest Elisabeth uren aaneen stil zitten, opdat haar beeltenis vastgelegd en rondgestuurd kon worden door het Habsburgse Rijk. Het koppel ontving ook geschenken uit alle windstreken. Het mooiste en meest gekoesterde cadeau kwam echter van Sophie. Zij kocht de voormalige Villa Eltz van dr. Eduard Mastalier in Bad Ischl, met wat extra grond erbij, en schonk deze als persoonlijke residentie aan het koppel. Het huis met zijn 14 kamers was echter niet adequaat voor de keizer en keizerin van Oostenrijk en dus volgde er een periode van plannen en verbouwen. Frans Jozef gaf onder andere de opdracht om in het koninklijke park een huisje te laten bouwen in “Tudor” stijl dat hij als huwelijkscadeau aan zijn bruid schonk.

Een aquarel van Frans Jozef en Elisabeth die hun eerste uitstapje als verloofd paar maken in Bad Ischl, gemaakt door Johann Erdmann Gottlieb Prestel tussen 1853-1854 – Kunsthistorisches Museum Wenen (Publiek domein)

In juli 1854 nam het kersverse echtpaar hun intrek in het huis – dat overigens nog niet gereed was – en doopte deze om tot officiële zomerresidentie en privéhuis van de keizerlijke familie. De eerste koninklijke ontvangst in de Kaiservilla vond plaats op 23 augustus 1854 met de komst van Koning Ferdinand van Portugal waarna er nog velen zouden volgen. Tussen 1855-1858 werd er een nieuw gebouw opgetrokken dat verlengd werd met twee zijvleugels. Het gebouw had nu de vorm van de letter “E” gekregen en naar verluidt was het de intentie van de keizer om zijn liefde voor Elisabeth hiermee te betonen. In 1860 was ook haar “cottage” gereed en kon de 22-jarige Sisi er gebruik van maken.

De Kaiservilla in Bad Ischl (Pixabay)

De keizerlijke familie verbleef meerdere aaneengesloten periodes in de Kaiservilla, met name in de zomermaanden, hetgeen werd vergemakkelijkt met de aanleg van een spoorlijn in 1877. Frans Jozef vierde elk jaar zijn verjaardag in Bad Ischl, drie jaar uitgezonderd (1848, 1878 en tussen 1915-1916) en hield zich hier graag bezig met zijn favoriete hobby – jagen – waar een standbeeld van hem in Bad Ischl nog van getuigt. Elisabeth beleefde volop plezier in het bijbehorende park en de Taurische Alpen rond Bad Ischl waar ze lange wandelingen en ritten te paard kon maken. De 814 meter hoge Jainzen noemde zij haar “magische berg” en op de top bevond zich een houten wachthuisje waar ze las en gedichten schreef.

De keizerlijke familie beleefde vele fijne momenten in Bad Ischl, waaronder de bruiloft van Marie Valerie en Frans Salvator in de dorpskerk in 1890. De familie kon hier ontsnappen aan de hectiek van het Weense hof en vond hier ook de nodige rust bij tragische gebeurtenissen, zoals de dood van kroonprins Rudolf in 1889. Bad Ischl was tevens de plek waar Frans Jozef in 1898 zijn geliefde Elisabeth voor de laatste keer zag voordat zij in Genève werd vermoord. Het was ook hier dat Frans Jozef het lot van Europa bepaalde toen hij op 28 juli 1914 de oorlog aan Servië verklaarde achter zijn bureau in de Kaiservilla.


Frans Jozef ondertekent de oorlogsverklaring aan Servië achter zijn bureau in de Kaiservilla te Bad Ischl. Bron: Kronenzeitung Geschichte: Der Kaiser; 100 Jahre Todestag Kaiser Franz Joseph, p. 107 (2016)

De volgende keer

Op 31 augustus 1853 nam het verloofde paar afscheid van elkaar in Salzburg en keerde Elisabeth terug naar Beieren. Hier bereidde zij zich voor op haar bruiloft en haar toekomstige rol als keizerin van Oostenrijk.

Literatuur

  • Karl Vocelka & Martin Mutschlechner; Franz Joseph 1830 – 1916,  2016
  • Kronenzeitung Geschichte: Der Kaiser; 100 Jahre Todestag Kaiser Franz Joseph, 2016
  • Katrin Unterreiner & Patric Aalders; Sisi, Sprookje & Werkelijkheid, 2015
  • Brigitte Hamann; The reluctant empress, 2011
  • John van der Kiste: Emperor Francis Joseph; Life, Death and the Fall of the Habsburg Empire, 2005
Advertenties

One Reply to “Liefde op het eerste gezicht”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s