De barricaden op! (deel 2)

In de eerste helft van de negentiende eeuw was Europa onderhevig aan verschillende veranderingen die leidden tot veel onvrede onder verschillende lagen van de bevolking. Het gevolg was een van de meest wijd verbreide revoluties uit de Europese geschiedenis in het jaar 1848.

Als een lopend vuurtje door Europa

Het startschot van het Revolutiejaar werd in januari 1848 in Sicilië gegeven toen demonstranten een liberale constitutie eisten van Ferdinand II, koning der Beide Siciliën. Verder naar het noorden toe had de bevelhebber van de Oostenrijkse troepen in Lombardije-Venetië, Josef Radetzky von Radetz, zijn handen vol aan de burgers van Milaan. De oorzaak van de onrust was de Oostenrijkse monopolie op tabaksproducten die de Habsburgers een aardige zakcent opleverde. Het resulteerde in een boycot van tabak, gevolgd door straatgevechten die door het Oostenrijkse leger op bloederige wijze werden beëindigd.

Portret van Johann Josef Wenzel Radetzky, gemaakt door Georg Decker in circa 1850, Heeresgeschichtliches Museum in Wenen (Publiek domein)

In Frankrijk werd de onvrede onder het volk gebotvierd op de Franse ‘burgerkoning’ Lodewijk-Filips onder wiens bewind het verschil tussen arm en rijk verder was aangescherpt. Op 24 februari 1848 trad hij af ten gunste van zijn kleinzoon en ontvluchtte Parijs richting Engeland voordat hem hetzelfde lot zou overkomen als Lodewijk XVI in 1793. Aan het thuisfront werd zijn paleis geplunderd en de Tweede Franse Republiek uitgeroepen.

Portret van de Franse koning Lodewijk-Filips, geschilderd door François Gérard in 1834 – Musée national du Château de Versailles (Publiek domein)

Bericht van de revolutie in Frankrijk bereikte al snel Duitsland waar een grote groep studenten en intellectuelen de leiding nam in de demonstraties. Ze eisten diverse hervormingen waaronder persvrijheid en Duitse nationale eenheid. De Pruisische koning Frederik Willem IV verzette zich in eerste instantie tegen de demonstraties in Berlijn en zette het leger in. Hij kwam hier echter snel op terug  en vormde een liberale regering. Ook gaf hij bevel tot het opstellen van een grondwet en beloofde zich in te zetten voor de totstandkoming van de Duitse nationale eenheid.

Alexanderplatz_Berlin_1848
Straatgevechten bij Alexanderplatz in Berlijn in 1848 (Publiek domein)

Het Lied van het Volk

De doorn in het oog van de Habsburgse monarch tijdens het Revolutiejaar was echter Hongarije. Hier zouden de opstanden het meest hardnekkig zijn en het langste duren. De strijd barstte hier los toen politicus Lajos Kossuth – de leider van de Hongaarse onafhankelijkheidsbeweging – het Hongaarse parlement in Presburg toesprak. Hij vestigde zijn hoop op de jonge Frans Jozef en verzocht om een Hongaars parlement en het ontwerp van een grondwet voor alle landen binnen het Habsburgse Rijk. Kossuth en een delegatie van het Hongaarse parlement reisden vervolgens af naar Wenen met een petitie voor de keizer.

Portret van Lajos Kossuth, lithografie (Publiek domein)

Hij keerde echter snel terug toen hem het nieuws over ongeregeldheden bereikte. Op 15 maart – nog altijd een nationale feestdag in Hongarije – droeg de liberale Hongaarse dichter Sándor Petőfi zijn Nemzeti Dal (“Lied van het Volk”) voor aan een groeiende menigte opstandelingen die zich op het Vörösmarty Plein had verzameld. Tevens werd er een lijst met 12 eisen voorgelezen die de Hongaren ingewilligd wilden zien, waaronder het recht op een onafhankelijke regering, een jaarlijkse zitting van het parlement, persvrijheid, het vertrek van Oostenrijkse troepen uit Hongarije en de bevrijding van politieke gevangenen.

Onrust in Wenen

De speech van Kossuth had voor zijn komst Wenen al bereikt en was niet aan dovemans oren gericht. Op 13 maart verzamelden Weense burgers en studenten zich in de buurt van de Hofburg gewapend met een petitie voor de keizer waarin zij vroegen om het intrekken van de politie surveillance en het ontslag van Metternich. Toen men de petitie aan de keizer wilde overhandigen, escaleerde de situatie. De stadspoorten werden gesloten en er werd op de menigte ingeschoten. Aan het einde van de dag waren er 35 doden te betreuren en vele gewonden.

Portret van Klemens von Metternich, gemaakt door Thomas Lawrence in 1815, Kunsthistorisches Museum in Wenen (Publiek domein)

Metternich raapte zijn boeltje bij elkaar en maakte zich in ‘s nachts uit de voeten. Twee dagen later vluchtte hij naar Londen. Het volk werd een keizerlijke constitutie beloofd waarin de erflanden een eigen grondwet en persvrijheid werd toegezegd. Ook kwam de keizer Hongarije tegemoet met de belofte dat de Hongaren een eigen regering mochten vormen, echter dat het land deel zou blijven uitmaken van het Habsburgse Rijk. De Hongaren lieten er geen gras over groeien en op 17 maart 1848 werd er een regering gevormd onder leiding van premier Lajos Batthyány. Kossuth werd benoemd tot Minister van Financiën, maar bleef het gezicht van de Revolutie.

Portret van Lajos Batthyány, geschilderd door Miklós Barabás rond 1840 – Hongaars Nationaal Museum in Boedapest (Publiek domein)

De Vijf dagen van Milaan

Terwijl in Wenen de rust leek weder te keren, wakkerde de revolutie elders in het Habsburgse Rijk opnieuw aan, namelijk in Milaan. Op 18 maart sloeg de vlam in de pan toen nieuws Milaan bereikte dat Metternich de benen had genomen. De hele stad kwam op de been waarna er straatgevechten uitbraken en er barricades werden opgezet. Tijdens de “Vijf dagen van Milaan” trok Josef Radetzky zich terug naar de “Quadrilaterale” en riep de noodtoestand uit.  De Oosterijkers moesten ook in Venetië het veld ruimen waarna de opstandelingen in Lombardije koning Karel Albert van Sardinië om hulp verzochten. De koning woog alle voors en tegens tegen elkaar af en verklaarde op 23 maart de oorlog aan Oostenrijk.

Portret van Karel Albert Koning van Sardinië (Publiek domein)

Nieuwe demonstraties in Wenen

De time-out in Wenen bleek ook van korte duur. Op 25 april 1848 werd de beloofde grondwet – opgesteld door Minister van Binnenlandse Zaken Franz von Pillersdorf – gepresenteerd. Deze voldeed echter niet aan de verwachtingen van de burgers, arbeiders en studenten, daar de keizer op alle punten zijn vetorecht behield. De gemoederen laaiden weer op en in mei marcheerden studenten en arbeiders opnieuw richting de Hofburg.

Barricade bij de Universiteit van Wenen in mei 1848 (Publiek domein)

De keizerlijke familie zag zich nu genoodzaakt te vluchten naar Innsbruck waar ze drie maanden verbleef. In de tussentijd werden in juni 1848 de opstanden in Praag op bloedige wijze de kop ingedrukt door veldmaarschalk Alfred zu Windischgrätz. Ook de situatie in Lombardije en Venetië werd gestabiliseerd na de overwinning van het Oostenrijkse leger tijdens de Slag bij Custoza eind juli 1848.

Dubbelspel van Ban Josip Jelačić

In Hongarije timmerde men hard aan de weg, maar was de verstandhouding met het Huis Habsburg nog niet hersteld. De situatie werd verder bemoeilijkt door een zekere Kroaat Josip Jelačić die van twee walletjes at. Jelačić deed zich voor als een onderdaan van de Habsburgers, maar diende in de tussentijd zijn eigen belangen. In Hongarije woonden verschillende volkeren – waaronder Serven, Roemenen en Kroaten – die voor een onafhankelijke nationaliteit streden. Jelačić was een voorvechter van de Kroatische onafhankelijkheid en wilde alle banden met Hongarije verbreken.  Hij werd in mei 1848 aangesteld als Ban (onderkoning) van het Koninkrijk Kroatië en Slavonië en bevelhebber van de militaire grens. Dit leidde tot fel protest vanuit Hongarije en in juni werd hij uit zijn functie ontheven.

Portret van Josip Jelačić van Ivan Zasche (Publiek domein)

Ondanks zijn officiële ontslag verdween Jelačić nog niet van het toneel. Op 11 september drong hij, zonder permissie van keizer Ferdinand, met een leger van 40.000 man Hongarije binnen op weg naar Pest om de Hongaarse regering te ontbinden. Wegens een gebrek aan manschappen ging Lajos Kossuth van deur tot deur om een troepenmacht – de Honvéd – op de been te brengen.

De Oktoberrevolutie

Eind september kreeg de keizerlijke familie – die nog maar net was teruggekeerd naar Wenen – opnieuw een klap uitgedeeld. Op 28 september werd namelijk Graaf Franz Philipp von Lamberg – de keizerlijke bevelhebber in Boeda en Pest – op brute wijze vermoord. Op 29 september wisten de Hongaren ook het Kroatische leger terug te drijven richting Wenen tijdens de Slag bij Pákozd. Premier Batthyány en zijn regering namen ontslag op 2 oktober 1848 en Kossuth zou hierna de lakens uitdelen als staatshoofd.

De Slag bij Pákozd (Publiek domein)

Als reactie ontbond Keizer Ferdinand het Hongaarse parlement op 4 oktober en riep hij Jelačić uit tot nieuwe bevelhebber van de Hongaarse troepen. In Wenen trommelde Minister van Defensie, Theodor Baillet von Latour, troepen op om deze naar Hongarije te sturen, niet wetende dat er zich binnen de gelederen vele sympathisanten voor de revolutionairen bevonden. Voordat de troepen de stad konden verlaten, wist een verhitte massa van studenten, arbeiders en muitende soldaten het vertrek van het leger op 6 oktober tegen te houden. Latour werd uit zijn kantoor ontvoerd, dood gestoken en naakt aan een lantaarnpaal opgehangen.

Theodor von Latour, lithografie gemaakt door Josef Kriehuber in 1834 – Der Neuen Galerie in Graz (Publiek domein)

Op 7 oktober vluchtten de keizer en zijn hofhouding opnieuw uit Wenen, nu richting de Tsjechische stad Olmütz waar men in het bisschoppelijk paleis verbleef. In de tussentijd werd er in de Tsjechische stad Kremsier gewerkt aan een nieuwe grondwet: het “Kremsierer Entwurf”. Het einde van de revolutie in Wenen werd op 31 oktober 1848 ingeluid toen het keizerlijke leger de stad omsingelde op bevel van veldmaarschalk Alfred zu Windischgrätz, bijgestaan door Josip Jelačić die terug was gekeerd naar Wenen.

De slotakte van de Oktoberrevolutie in Wenen: de keizerlijke troepen onder leiding van Alfred zu Windischgrätz verzamelen zich voor de stadsmuren (Publiek domein)

De radicalen losten zich op en er waren circa 2000-3000 doden te betreuren. Twintig leiders werden geëxecuteerd en de noodtoestand bleef voorlopig nog van kracht. Gedurende de winter bleef de stad onder strenge militaire controle staan met een algeheel wapenverbod. Alles wat neigde naar revolutionaire activiteiten werd streng bestraft. 

Wordt vervolgd..

Advertenties

3 Replies to “De barricaden op! (deel 2)”

  1. Kunt U misschien enige toelichting geven bij het monument dat bovenaan dit artikel staat ? Wellicht is het aanbevelenswaardig zulks tot goede gewoonte aan te nemen.

    Like

    1. Op de foto die ik als banner heb gebruikt is het monument op het zogeheten Heldenplein in Boedapest te zien. Het monument is onder andere gebouwd ter ere van de gevallenen tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog in Hongarije tussen 1848-1849.

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s