De barricaden op! (deel 1)

In het jaar 1848 broeide het aan alle kanten in Europa. Boeren, arbeiders, burgers en studenten gingen de barricaden op om te vechten voor verschillende rechten zoals onafhankelijkheid, politieke inbreng of verbeterde leefomstandigheden. Ook Wenen, de zetel van het Habsburgse Rijk, kon de dans niet ontspringen. Hier keerde het volk zich af van het absolutistische regime onder Keizer Ferdinand I van Oostenrijk, of beter gezegd zijn kanselier Klemens von Metternich. 

De marionet van Klemens von Metternich

Op 2 maart 1835 overleed Keizer Frans I van Oostenrijk aan een longontsteking. In zijn testament werd zijn oudste zoon Ferdinand als opvolger benoemd. Tevens drukte Frans zijn zoon enkele belangrijke zaken op het hart: hij moest het katholieke geloof verdedigen, de eenheid binnen de familie koste wat kost in stand houden, maar belangrijker nog: hij diende geen oordeel over landszaken te vellen zonder eerst zijn kanselier Klemens von Metternich te raadplegen.

Portret van Keizer Frans II van het Heilige Roomse Rijk, geschilderd door Friedrich von Amerling in 1832 – Kunsthistorisches Museum in Wenen (Publiek domein)

De keuze van de keizer voor Ferdinand als opvolger was op z’n zachtst gezegd eigenaardig. Ferdinand was een goedaardige man echter hij kampte met diverse lichamelijke gebreken. Zo leed hij aan de botaandoening rachitis en aan zware epileptische aanvallen. De kans dat Ferdinand voor nageslacht kon zorgen was klein: tijdens zijn huwelijksnacht op 27 februari 1831 kreeg hij meerdere epileptische aanvallen te verduren. Er werd van Ferdinand gezegd dat hij nog geen glas kon heffen of een trap zelfstandig op kon lopen.  Zijn jongere broer Frans Karel leek een stuk capabeler en had bovendien Sophie als vrouw die dankzij haar daadkracht en doorzettingsvermogen de enige man aan het Hof werd genoemd.

Portret van Keizer Ferdinand I van Oostenrijk, geschilderd door Leopold Kupelwieser in 1847 – Paleis Schönbrunn in Wenen (Publiek domein)

Gelukkig maar dat Ferdinand op de Oostenrijkse staatsman Klemens von Metternich kon rekenen. Metternich was een telg uit een oud Duits adellijk geslacht en de zoon van de laatste gevolmachtigde minister van de Oostenrijkse Nederlanden. Hij had in Straatsburg en Mainz gestudeerd en trad op 28-jarige leeftijd aan als diplomaat van Oostenrijk. Metternich werd in 1809 – na een vernederend verlies tegen Frankrijk in de vijfde napoleontische oorlog – door keizer Frans I van Oostenrijk benoemd tot Minister van Buitenlandse Zaken.

Hij bekleedde deze functie 39 jaar lang en genoot het volste vertrouwen van de keizer gezien de belangrijke rol die hij had gespeeld tijdens het Congres van Wenen. Tijdens dit ‘congres’, na de val van Napoleon in 1814, werden afspraken gemaakt inzake de herstructurering van Europa. Metternich die aangesteld was als voorzitter wist veel invloed uit te oefenen op het verloop van het congres en de machtspositie van Oostenrijk binnen Europa te consolideren.

Het Congres van Wenen, tekening gemaakt door Jean Baptiste Isabey (Publiek domein)

Metternich stond Ferdinand met raad en daad bij als zijn kanselier, maar in feite was de keizer slechts een marionet in de handen van deze machtige politicus. In de tijd dat Frans Jozef opgroeide, was het Habsburgse Rijk onder Keizer Ferdinand een politiestaat verworden waarin censuur heerste en er een verbod was op bijeenkomsten en redevoeringen. Er werden spionnen ingezet en tegenstanders van het gevoerde absolutistische bewind werden vervolgd en tot staatsvijanden verklaard. Oostenrijk zou 13 jaar gebukt gaan onder het bewind van Metternich totdat er in 1848 een andere wind ging waaien. 

Het Revolutiejaar 1848

In het jaar 1848 raasde er een revolutie door Europa. Zeker 50 naties werden meegezogen in deze storm van protest en geweld. Het was de meest wijd verbreide revolutionaire beweging in de Europese geschiedenis. Een plek van oorsprong, of een exact moment in de geschiedenis pinpointen wanneer het allemaal begon, is lastig. In de eerste helft van de negentiende eeuw was Europa onderhevig aan verschillende veranderingen die leidden tot veel onvrede onder verschillende lagen van de bevolking. Hieronder een korte schets wat er zoal speelde.

Trammelant op het platteland

Op het platteland waren de feodale machtsverhoudingen nog altijd van kracht en werden boeren door de adelstand onderdrukt. Land behoorde toe aan grootgrondbezitters en werd bewerkt door horige boeren die in ruil hiervoor bepaalde verplichtingen hadden aan de landeigenaren, zoals het “tiende deel”.  Boeren die generaties lang een stuk grond hadden bewerkten, mochten dit land pachten, maar zouden het nooit bezitten. Afgezien van andere grieven, knelde de schoen hier het meest. Er ging een roep op om afschaffing van het lijfeigenschap en tussen februari en maart 1846 vond er in Galicië (Polen) een boerenopstand plaats waarbij zeker 1.000 edelen werden vermoord en 500 landhuizen vernield.

De Galicische slachting in 1846, van Jan Lewicki – Polish Army Museum in Warschau (Publiek domein)

Verarmde stedelingen

Als gevolg van de overbevolking op het platteland zochten vele boeren hun heil elders. Sommigen emigreerden naar bijvoorbeeld Amerika, anderen vertrokken naar de steden op zoek naar werk. In de steden was het echter niet veel beter gesteld dan op het platteland. Als gevolg van de industrialisering – de overgang van handmatig naar machinaal vervaardigde goederen – verdwenen de gilden en rezen de fabrieken als paddenstoelen uit de grond. Hier werkten arbeiders – zowel volwassenen als kinderen – circa 12-15 uur per dag, zeven dagen per week, voor een hongerloon waar ze nauwelijks van rond konden komen. De arbeiders leefden met hun gezinnen in erbarmelijke omstandigheden in smerige sloppenwijken geteisterd door ziekte.

Werkomstandigheden in een ijzerwalsfabriek, geschilderd door Adolf von Menzel rond 1875 – Alte Nationalgalerie in Berlijn (Publiek domein)

Er was daarnaast bijzonder veel concurrentie: het aantal arbeiders was in hoog tempo opgelopen met als gevolg veel werkloosheid. De werkloosheid werd nog een tandje erger tijdens de economische crisis van 1847: in Wenen alleen al moesten 10.000 fabrieken hun deuren moesten sluiten.

Armoede, hoge werkloosheid en erbarmelijke leefomstandigheden leidden tot veel onvrede. Daarnaast leden de mensen honger. In 1846 waren de oogsten mislukt en gingen de prijzen van levensmiddelen drastisch omhoog. De bijzonder lage lonen gingen op aan voedsel, waardoor er minder vraag was naar gefabriceerde goederen met als gevolg nog meer werkloosheid. En zo was de cirkel rond: voedsel was door de schaarste inmiddels onbetaalbaar geworden en in grote delen van het Habsburgse Rijk heerste er in 1847 hongersnood.

Voedingsbodem voor nieuwe ideeën

Nieuwe ideeën en waarden die via de pers verspreid werden – zoals democratie, liberalisme en socialisme – vonden gretig aftrek bij verschillende lagen van de bevolking. Ook stak er een sterk nationaal bewustzijn de kop op in Europa eind achttiende eeuw – begin negentiende eeuw. Mensen voelden zich niet langer alleen leden van een familie of bewoners van een dorp, maar voelden zich onderdeel van een gemeenschap met een gezamenlijke taal, geschiedenis, religie en cultuur als verbindende factoren.

Het volk wilde niet langer geregeerd worden, maar zelf politieke inbreng hebben. Er kwam een roep om vrijheid van meningsuiting, democratie en grondrechten. Men wilde af van absolutistische regimes en op z’n minst een constitutionele monarchie daarvoor in de plaats zien komen. Voor het Habsburgse Rijk – waar circa 40 miljoen mensen en 1.000 verschillende volkeren in 19 kroonlanden woonden – was dit een gevaarlijke ontwikkeling.

Wordt vervolgd..

 

Advertenties

One Reply to “De barricaden op! (deel 1)”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s