Een gelukkige jeugd in Beieren

Op 10 september 1898 werd Keizerin Elisabeth van Oostenrijk tijdens een bezoek aan Genève door de anarchist Luigi Lucheni aangevallen met een vijl. Een uur later stierf de keizerin aan haar verwonding: een gaatje in haar hartzakje. Dit jaar is het 120 jaar geleden dat deze bijzondere vrouw om het leven werd gebracht. Reden voor NOCTUA Educatie om in het leven van “Sisi” te duiken en hier meerdere blogs aan te wijden, uiteraard beginnend bij haar familie en gelukkige jeugd in Beieren.

Een telg uit het Huis Wittelsbach

Elisabeth Amelie Eugenie in Beieren zag op 24 december 1837 het levenslicht. Ze was een van de acht kinderen van hertog Maximiliaan Josef ín Beieren en prinses Marie Ludovika Wilhelmina van Beieren. Beide ouders waren telgen van het Huis Wittelsbach. Deze Duitse adellijke familie regeerde sinds 1180 over Beieren nadat Keizer Frederik Barbarossa het hertogdom aan graaf Otto VI von Wittelsbach had geschonken als dank voor zijn diensten. Vanaf dit moment noemde de graaf zichzelf hertog Otto I von Wittelsbach.

De Wittelsbacher waren ruim zeven eeuwen lang hertogen, keurvorsten en later ook koningen van Beieren en er ontstonden diverse vertakkingen binnen dit geslacht. Het Beierse hof resideerde vanaf het begin van de zeventiende eeuw in de stadsresidentie van München en vanaf 1664 werd er ook een zomerresidentie bij gebouwd net buiten de stad: Slot Nymphenburg.

Slot Nymphenburg © Lauren van Zoonen 2018

Een liefdeloos huwelijk

Op het moment dat Beieren tot koninkrijk werd uitgeroepen in 1806, nam keurvorst Maximiliaan IV Jozef van Beieren de titel “Koning Maximiliaan I Jozef van Beieren” aan. Hij trouwde twee keer en uit zijn tweede huwelijk met Caroline van Baden kwamen zes kinderen voort die een volwassen leeftijd bereikten. Een van deze kinderen was prinses Marie Ludovika Wilhelmina, geboren op 30 augustus 1808. Twintig jaar later zou zij trouwen met hertog Maximiliaan Jozef ín Beieren.

Verlovingsportret van prinses Marie Ludovika Wilhelmina en hertog Maximiliaan Jozef in Beieren in 1828, geschilderd door Joseph Karl Stieler (Publiek domein)

Hertog Max, zoals hij in de volksmond werd genoemd, werd 4 december 1808 te Bamberg geboren als enig kind van Pius August in Beieren en prinses Amalia Louise van Arenberg.  Hij stamde uit een van de verarmde zijtakken van het adellijk geslacht Wittelsbach en mocht derhalve slechts de titel ‘in’ Beieren voeren in plaats van de titel ‘van’ Beieren. Ludovika was zeer verbolgen over het feit dat zij als enige van haar broers en zussen er zo bekaaid vanaf kwam met dit gearrangeerde huwelijk.

Portret van hertog Maximiliaan Jozef in Beieren, geschilderd door Joseph Karl Stieler (Publiek domein)

Naast het feit dat haar man weinig status genoot, was er ook geen sprake van liefde. Maximiliaan gaf zijn bruid van begin af aan te kennen dat hij verliefd was op een ander, echter door zijn grootvader hertog Wilhelm in Beieren tot dit huwelijk was gedwongen. Naast een gebrek aan liefde was er ook sprake van een complete mismatch van karakters.

Maximiliaan was een vrijbuiter die zijn eigen weg ging en dicht bij het volk stond. Hij hechtte weinig waarde aan protocol of het familieleven en zei geen ‘nee’ tegen een knap gezichtje. Hij had vermoedelijk meerdere buitenechtelijke kinderen waarvan twee dochters voor wie hij elke dag tussen de middag tijd reserveerde om samen met hen te lunchen. Maximiliaan was tijdens deze bezoeken niet beschikbaar voor zijn gezin en wenste niet gestoord te worden.

Portret van prinses Marie Ludovika Wilhelmina, omstreeks 1830 geschilderd door Joseph Karl Stieler (Publiek domein)

Geschwister van Elisabeth

Ondanks het gebrek aan liefde, bracht Ludovika tien kinderen ter wereld, waarvan acht de volwassen leeftijd bereikten. De broers en zussen van Elisabeth waren respectievelijk: Lodewijk (1831), Helene (1834), Karel Theodoor (1839) aan wie Elisabeth zeer verknocht was, Marie Sophie (1841), Mathilde (1843), Sophie (1847) en Maximiliaan Emanuel (1849).

Het gezin van Maximiliaan en zijn vrouw Ludovika omstreeks 1854, geschilderd door Joseph Karl Stieler (Publiek domein)

De kinderen van Ludovika en Maximiliaan brachten een onbezorgde jeugd in Beieren door. Ze konden goed met elkaar overweg en hadden ook bijnamen voor elkaar. Zo werd Karel Theodoor “Gackl” genoemd (haantje) en Mathilde werd “Spatz” (Mus) genoemd. Helene werd verkort naar Néné en uit verschillende brieven van Elisabeth weten we dat zij binnen familiekringen Sisi werd genoemd. Ze sloot haar brieven echter ook wel eens af met het minder bekende Lisi.

Een tekening van Elisabeth en haar lievelingsbroer Karel Theodoor, getekend door Carl Haag – Sisi Museum Wenen (Publiek domein)

De paleizen van hertog Maximiliaan

De kinderen van Maximiliaan en Ludovika beleefden een onbezorgde jeugd, ver weg van het Beierse hof van München en het strenge hof protocol. Hun vader stond dicht bij het volk en van zowel hem als Ludovika kregen de kinderen liberale ideeën voorgeschoteld. Haar jeugd bracht Sisi door in de verschillende paleizen van haar vader.

Deze had bijvoorbeeld in 1824 de Herzog-Max-Burg in München toegewezen gekregen en van zijn moeders kant had hij verschillende Franse bezittingen geërfd. De hertog verkocht laatstgenoemde en schafte andere paleizen aan. Hieronder een korte uiteenzetting over de twee bekendste paleizen waar Elisabeth haar jeugd doorbracht.

Het Hertog Max Paleis

Tussen 1828-1830 liet hertog Max een winterpaleis bouwen aan de Ludwigstrasse, een van de brede hoofdstraten van München die in opdracht van koning Lodewijk I van Beieren was aangelegd. Zijn architect was Leopold von Klenze die een gebouw in neo-renaissance stijl ontwierp. Binnen werd een classicistische stijl toegepast. De vertrekken van de hertog bevonden zich op de begane grond en die van zijn vrouw en acht kinderen respectievelijk op de eerste en tweede verdieping.

Enkele opmerkelijke ruimtes waren zalen zoals de café chantant naar Parijs model en de danszaal met Bacchus-fries. De binnenplaats had de hertog als Circus ingericht waar hij graag zijn rijkunsten vertoonde. Nog een opmerkelijke zaal was die van de Ridders van de Ronde Tafel. Tijdens zijn opleiding in München begaf Maximiliaan zich al graag in intellectueel gezelschap en discussieerde over zowel wetenschappelijke als meer algemene onderwerpen.

Deze gewoonte zette hij voort in zijn paleis. Elke week nodigde de hertog onder andere wetenschappers en kunstenaars uit om deel te nemen aan de zogeheten “Arthurrunde”. In de Ridders van de Ronde Tafel  zaal werden niet alleen intellectuele discussies gevoerd, maar werden er ook gedichten gecomponeerd en gezongen en gedronken.

Plaquette aan de buitenzijde van de Landeszentralbank in München – © Lauren van Zoonen 2012

Na de Eerste Wereldoorlog en de val van het Beierse koningshuis raakte het Hertog Max Paleis in verval. Tussen 1937 – 1938 werd het paleis in opdracht van Adolf Hitler gesloopt om plaats te maken voor de Reichsbank. In 1954 kwam de Landeszentralbank op deze plek te staan en een plaquette aan de buitenzijde van dit gebouw herinnert aan het oude paleis waar Sisi werd geboren.

Slot Possenhofen

Sisi en haar familie brachten de zomermaanden door bij Slot Possenhofen aan de Starnberger See. Dit paleis had de hertog in 1834 gekocht waarna het werd verbouwd. Het slot is in neo-classicistische Biedermeier stijl opgetrokken; een stijl waarbij het zware en pompeuze ‘Empirestijl’ werd losgelaten en men voor huiselijkheid en warmte koos.

Het hedendaagse Slot Possenhofen (Pixabay)

Het slot wordt omringd door een zwaar bebost park dat tot aan de Starnberger See reikt. Elisabeth, die een grote liefde voor de natuur van haar vader had geërfd, kon hier haar hart ophalen. Al op jonge leeftijd had zij een zekere nervositeit over zich en kon niet lang stil zitten. Haar bewegingsmanie kwam tot uiting in lange wandelingen in het park en klimtochten in de omringende bergen. Tevens was Sisi al op jonge leeftijd een bedreven amazone en maakte hier vele ritten te paard. In het meer ging zij met haar broers en zussen zwemmen en vissen.

Portret van een 15-jarige Elisabeth te paard bij Slot Possenhofen. Dit portret was een verlovingsgeschenk aan haar toekomstige man: Keizer Frans Jozef van Oostenrijk (Publiek domein)

In 1920 was de villa verlaten en diende het in de jaren die volgden meerdere doeleinden waaronder als militair ziekenhuis. In 1984 werd het slot omgebouwd tot een luxe appartementencomplex.

Zo vader zo dochter

Naast een liefde voor de natuur, deelde Elisabeth ook andere karaktereigenschappen en interesses met haar vader. Beiden waren erg geïnteresseerd in kunst en cultuur en bijzonder reislustig. Zo bezocht hertog Maximiliaan in 1827 Engeland en Frankrijk en in 1838 maakte hij een bijzonder lange reis richting Egypte en het Heilige Land via Venetië, Corfu en Athene. Tijdens zijn bezoek aan Egypte verzamelde de hertog diverse objecten die nu te zien zijn in het Klooster van Banz, de voormalige zomerresidentie van de grootvader van Maximiliaan: Wilhelm in Beieren.

Het Klooster van Banz – © Simon Koopmann – https://bit.ly/2IO8Qj1

Elisabeth en haar vader deelden ook een liefde voor theater en het schrijven van gedichten. Naast gedichten schreef Maximiliaan echter ook vanaf 1828 al diverse romans, onder het pseudoniem Phantasus, evenals verschillende theaterstukken. Bij zijn terugkomst uit Egypte en Palestina schreef hij tevens het boek Wanderungen nach dem Orient. Maximiliaan was ook erg muzikaal en verzamelde en componeerde muziek. Zijn voorkeur ging hierbij uit naar het Beierse volkslied en de hertog begeleidde zichzelf hierbij op de citer wat hem de bijnaam Zither-Maxl opleverde.

Tekening van hertog Maximiliaan Jozef in Beieren met zijn citer (Publiek domein)

Ondanks zijn positieve verschijning, had Maximiliaan ook een neerslachtige kant. Hij kon uiterst melancholiek zijn en in depressieve buien vervallen die, naarmate hij ouder werd, langer aanhielden. Deze kant van de hertog wordt gezien als een trekje waar vele Wittelsbacher mee kampten en mogelijk voortkwam uit de vele huwelijken binnen eigen familie die tot inteelt hadden geleid. Het was een karaktertrek die ook Elisabeth had geërfd.

De volgende keer

In het volgende deel blog ik over de jeugd van Frans Jozef, de jongeman die op 2 december 1848 de troon van het Habsburgse Rijk besteeg en zich in 1853 verloofde met de liefde van leven: Elisabeth in Beieren.

Verder lezen:

  • Katrin Unterreiner & Patric Aalders; Sisi, Sprookje & Werkelijkheid, 2015
  • Brigitte Hamann; The reluctant empress, 2011
  • Lucas Zandberg: Sisi’s Winterlied, 2007
  • Wim Ewals: Sisi, opgejaagd door het noodlot, 1998
Advertenties

2 Replies to “Een gelukkige jeugd in Beieren”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s