Tags

, , , , , , ,

Wie een bezoek brengt aan de hoofdstad van Griekenland kan niet om de Acropolis heen. Het witte pad naar de top van deze Tafelberg leidt naar de imposante Propyleeën met in de rechterhoek de lieftallige verschijning van de tempel van Athena Nikè. Eenmaal door de toegangspoort heen gelopen, wordt het oog meteen getrokken naar het befaamde Parthenon, de immense tempel van de godin Athena. Mijn persoonlijke voorkeur gaat echter uit naar het architectonische hoogstandje links van het Parthenon: het Erechtheion.

Koning Erechtheus

Alvorens iets over het Erechtheion te vertellen, moeten er eerst twee Griekse sagen nader toegelicht worden om het gebouw en diens doeleinde beter te begrijpen. Om te beginnen met Erechtheus, ook wel bekend als Erichthonius. Deze legendarische koning van Athene, waar het Erechtheion naar vernoemd is, was het resultaat van de mislukte avances van Hephaestus (god van de smeedkunst) aan het adres van de godin Athena.

Hephaestus trachtte haar namelijk te omarmen toen zij hem in zijn werkplaats opzocht en hem om wapens verzocht. De godin probeerde aan de opdringerige god te ontsnappen die vervolgens in een staat van opwinding op haar dij ejaculeerde. De godin verwijderde het zaad van Hephaestus met een stukje wol en smeet dit vervolgens op de grond.

Athena_Scorning_the_Advances_of_Hephaestus - van Paris Bordon (1555-1560) - Museum of Art and Archaeology Missouri

Athena die de avances van Hephaestus versmaadt, geschilderd door Paris Bordon (1555-1560) – Museum of Art and Archaeology Missouri

Uit de aarde (Gaia) ontsproot vervolgens Erechtheus die Athena in een doos deed en aan de dochters van koning Kekrops – de Kekropidai Herse, Pandrosus en Aglaurus – gaf met de boodschap niet in de doos te kijken. Volgens een van de overleveringen konden Herse en Aglaurus de verleiding niet weerstaan en waren ze zo geschokt van het wezen dat ze zagen (half mens, half slang) dat ze zich van de Acropolis af wierpen. Pandrosus, die het bevel van de godin had opgevolgd, werd dit lot bespaard.

The discovery of the infant Erichthonius, by Peter Paul Rubens

De dochters van Kekrops vinden Erechtheus, geschilderd door Peter Paul Rubens (1616) – Liechtenstein Museum Wenen

Erechtheus zou op den duur koning Kekrops opvolgen. Gedurende zijn heerschappij werd Athene bedreigd door de nabijgelegen stad Eleusis die bijstand kreeg van de Thracische koning Eumolpus (zoon van de zeegod Poseidon). Erechtheus wist de dreiging af te slaan door zijn eigen dochter Chthonia aan de goden van de Onderwereld op te offeren. Lang kon Erechtheus niet van zijn zege genieten: de dood van Eumolpus werd hem met gelijke munt betaald door de oppergod Zeus. 

De strijd om de stad Athene

Een andere legendarische mythe die hier genoemd moet worden, betreft de strijd tussen de godin Athena en de god Poseidon om de stad Athene. Beide Olympiërs wilden de stad, en de regio Attica, voor zichzelf claimen. Zeus bood uitsluitsel en gaf ze de opdracht om een cadeau aan de stad te schenken dat de mens het meest tot nut zou zijn.

In de ene overlevering schenkt Poseidon het paard aan de mensheid. In een andere versie slaat hij met zijn drietand in de grond en verschijnt er een spleet waar water uit omhoog sijpelt. De Atheense bevolking was onder de indruk, totdat zij het water proefden en dit zout bleek te zijn.

De godin Athena schonk een olijfboom aan de stad met zijn multi-inzetbare vrucht. De olijf kon niet alleen gegeten worden, het bijproduct (olie) kon men ook gebruiken voor verlichting, om mee te koken en zelfs voor hygiënische doeleinden. Athena kwam dus als winnaar uit de bus en verleende haar naam en bescherming aan de stad.

Close-up Griekse vaas met Athena en Poseidon van de Amasis vaas schilder (550–510 voor Christus)

Close up van een zwart-figurig beschilderde vaas met Athena en Poseidon – werk van de vaasschilder Amasis die tussen 550 – 510 voor Christus in Athene leefde en werkte

Verzamelplek van diverse cultusplaatsen

Deze mythen komen samen in het Erechtheion dat als doel had de belangrijke cultusplaatsen aan de noordrand van de Acropolis binnen haar muren veilig te stellen. Om deze reden heeft het gebouw niet alleen een bijzondere opzet; er zijn ook hoogteverschillen (tot wel drie meter) tussen de verschillende muren vanwege het hellende terrein van deze uithoek van de Acropolis.

erechtheum

Het Erechtheion

Het gebouw kan opgesplitst worden in vier ruimtes:

Het hoofdgebouw

Het hoofdgebouw van het Erechtheion is in feite een tempel waar Athena, de zeegod Poseidon en de legendarische koning Erechtheus werden vereerd (Erechtheus werd namelijk na zijn dood op de Acropolis begraven). Het hoofdgebouw is opgesplitst in twee cellae (het ‘heilige der heiligen’ waar het cultusbeeld werd bewaard). In de ene cella werd het oude houten cultusbeeld (xoanon) van Athena Polias bewaard en voor het beeld brandde het eeuwige vuur van de grootse gouden lamp ontworpen door de beeldhouwer Callimachus.

In de andere ruimte werden de koning en de zeegod tezamen vereerd als Poseidon Erechtheus. Tevens waren er hier altaren voor Hephaestus en Boutes (de broer van Erechtheus) en mogelijk werd hier ook een heilige slang gehuisvest en gevoed met honingkoeken. Deze slang, de oikouros ophis, werd beschouwd als de reïncarnatie van Erechtheus en de bewaker van de stad.

De noord- en zuid portiek

De noord portiek van het Erechtheion gaf onder andere toegang tot de tweede cella en herbergde de rots waar Poseidon zijn drietand in de grond zou hebben geslagen. Tevens was er hier een altaar gewijd aan Zeus Hypatos (de ‘hoogste’), daar men aannam dat dit de plek was waar de oppergod Erechtheus had neergeveld met een bliksemschicht wegens de moord op Eumolpus. In het plafond is er dan ook een opening te zien waar de flits van Zeus doorheen zou zijn gegaan.

Verder kon men via de noord portiek ook het Pandroseion betreden: een buiten de tempel gelegen ommuurd heiligdom vernoemd naar een van de dochters van Koning Kekrops (Pandrosus). In dit heiligdom werd het geschenk van Athena bewaard, de olijfboom. (Vandaag de dag staat er hier een olijfboom die geschonken werd door prinses Sophie van Pruisen, de latere koningin van het Koninkrijk Griekenland begin twintigste eeuw).

De zuid portiek van het Erechtheion bevat een tribune met een overkapping die wordt gedragen door zes zuilen in de vorm van vrouwen, de Kariatiden, waarover straks meer. Onder dit deel van het gebouw lag mogelijk het graf van de mythische koning Kekrops. Tot slot werden er in het Erechtheion nog verschillende andere belangrijke relikwieën bewaard waaronder ‘souvenirs’ van de Grieks-Perzische oorlogen.

kariatiden close-up 2

De tribune van de zuid portiek met Kariatiden

Athene wordt verwoest door de Perzen

Op de plek waar het Erechtheion verrees, stond voor de Grieks-Perzische Oorlogen een archaïsche tempel, gebouwd boven het veronderstelde graf van de mythische koning Kekrops: het Kekropeion. Van de Acropolis was echter weinig meer over nadat de Perzen hier huis hadden gehouden. In 480 voor Christus braken de Perzen namelijk door bij de Pas van Thermopylae en werd de Atheense bevolking in veiligheid gebracht op nabijgelegen eilanden als Aegina en Salamis. De stad werd aan haar lot overgelaten en in brand gestoken en ook de gebouwen op de Acropolis kwamen er niet ongeschonden uit.

Na de Griekse zeges over de Perzen gedurende de Slag bij Salamis (480 voor Christus) en de Slag bij Plataeae (479 voor Christus) werd de Delische Bond gevormd: een militaire bondgenootschap tussen Athene en andere lidstaten aan de Egeïsche Zee die de hete adem van de Perzen in hun nek hadden gevoeld. Het doel van deze bond was om een toekomstige dreiging van de Perzen af te kunnen slaan. Alle partijen schonken derhalve geld en/of schepen en beloofden elkaar te hulp te schieten als de nood aan de man kwam. Het conflict met de Perzen zou officieel pas in 449 voor Christus tot een einde komen met de erkenning van de zelfstandigheid van de Griekse steden van Klein-Azië. 

Het geld van de Delische Bond

Athene deelde al snel de lakens uit binnen de Delische Bond en besloot in 454 voor Christus de kas, die op het eiland Delos resideerde, binnen haar stadsmuren te verplaatsen. De staatsman en veldheer Pericles (495 – 429 voor Christus) – de ongekroonde koning van Athene in haar ‘Gouden Eeuw’ – wist vervolgens de Atheense volksvergadering te overtuigen dit geld te gebruiken om de herbouw van de Acropolis te financieren. Meerdere architecten, beeldhouwers en andere kunstenaars werden aangesteld die in 447 voor Christus aan het werk gingen.

Buste van de staatsman en veldheer Pericles, een Romeinse kopie van een Grieks origineel – Museo Chiaramonti, Vaticaanse Musea

Het Erechtheion werd mogelijk door de architect Mnesicles ontworpen (dezelfde architect die verantwoordelijk was voor de Propyleeën) en voltooid door Philocles. Het beeldhouwwerk heeft men aan de befaamde Phidias te danken die onder andere verantwoordelijk was voor één van de zeven wereldwonderen van de klassieke wereld: het beeld van Zeus te Olympia.

Het Erechtheion, gebouwd tussen 421 en 406 voor Christus in Pentelisch marmer en in Ionische stijl, was het laatste stukje van de puzzel waarmee de herbouw van de Acropolis was voltooid. 

Atheense propaganda

De Atheense hybris, wat in dit geval het beste vertaald kan worden als hoogmoed of trots, kende geen grenzen en komt goed tot uiting in de gebouwen op de Acropolis. Deze verheerlijkten de suprematie van de stad en hun aandeel in het bestrijden van de Perzen.

De metopen aan de zuidkant van het Parthenon, bijvoorbeeld, tonen de strijd tussen de Lapithen (de edele inwoners van Thessalië) en hun buren de Centauren (half mens, half paard). Volgens de Griekse mythologie hadden de Lapithen hun buren uitgenodigd voor de bruiloft van Pirithoüs en Hippodamia. De Centauren die al snel te diep in het glaasje hadden gekeken, vergrepen zich aan de vrouwen van de Lapithen waarna de strijd losbarstte tussen de twee groepen. Dit tafereel wordt een Centauromachie genoemd en is een veelvuldig terugkerend thema in de Griekse kunst. Wie tussen de regels doorleest, ziet dat de Atheners zich vereenzelvigden met de Lapithen en de barbaarse Perzen met de Centauren.

Een centaur in gevecht met een Lapith, onderdeel van het west fronton van de tempel van Zeus in Olympia

Ook het Erechtheion is niet vrij van deze Atheense propaganda hetgeen tot uitdrukking komt middels de Kariatiden. De Romeinse architect Vitruvius, die in de eerste eeuw voor Christus een uitvoerige verhandeling schreef over Romeinse en Griekse bouwkunst, geeft tekst en uitleg over deze jongedames. Volgens hem zouden de Karyanen – bewoners van Karyae, een stad van Laconië in de zuidoostelijke hoek van de Peloponnesos – de kant van de Perzen hebben gekozen tijdens de Grieks-Perzische Oorlogen. Als straf voor dit verraad werd de stad, na de Griekse zege over de Perzen, ingenomen en verwoest, de mannen gedood en de vrouwen meegenomen als slaaf. De eeuwige last die op het hoofd van de Kariatiden rust, staat symbool voor deze straf (De Architectura I.1.5).

Het nieuwe Acropolis Museum

De Kariatiden die nu de zuid portiek van het Erechtheion sieren, zijn replica’s van de originelen. Vijf van deze vrouwen zijn te bewonderen in het nieuwe Acropolis Museum in Athene. Ze bevinden zich op de eerste verdieping in een rechthoekige ruimte en kijken vanaf hun verhoging uit over de mensen op de begane grond die hun weg omhoog banen. Eén plekje is vrijgehouden voor de terugkeer van hun zuster die zich in het British Museum bevindt.

Allen dragen een lang kleed (peplos) dat aan de voorkant aan hen lijkt te kleven in de zogeheten ‘wet drapery style’ waardoor hun vrouwelijke vormen goed worden geaccentueerd. Daarnaast staan ze allen in de contrapost-houding waarbij één been ter ondersteuning diende en het andere been als het ware een stap naar voren maakt. Het steun- en speelbeen verschillen echter per beeld: drie van de Kariatiden gebruiken het linkerbeen als speelbeen, de andere drie het rechterbeen. Het steunbeen heeft wat weg van een zuil dankzij de aangebrachte cannelures (verticale schaduwgroeven) in hun rok.

Alhoewel de armen deels of helemaal ontbreken, denkt men dat de Kariatiden in hun ene hand hun kleed omhoog hielden en in de andere hand mogelijk een ondiep plengofferschaal (phiale) vasthielden. Men interpreteert dit als een plengoffer aan de doden, in dit geval Koning Kekrops wiens graf onder het Erechtheion zou liggen.

IMG_6856 (2)

Kariatiden – nieuw Acropolis Museum Athene

De Kariatiden dragen hun lokken in een losjes bij elkaar gebonden vlecht en op hun hoofd rust weliswaar geen deksteen meer, maar nog wel een sokkel. Uit hun blik lijkt een zekere sereniteit te stralen en consensus met hun lot. Bezoekers van de lange adem zullen op een moment stuiten dat ze alleen zijn met deze korai en het ‘no pictures’ beleid van het museum geldt hier gelukkig niet, dus kunnen ze naar hartenlust worden gefotografeerd (zonder flits welteverstaan).

Advertenties