Spectaculaire tentoonstelling in het Rijksmuseum van Oudheden

Vandaag had het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden twee primeurs. Niet alleen gingen de Egypte-zalen weer open na anderhalf jaar te zijn gesloten ten behoeve van een nieuwe ‘look’; het museum opende ook zijn deuren voor de spectaculaire nieuwe tentoonstelling: Koninginnen van de Nijl.

Het dagelijkse leven, en het hiernamaals, van enkele prominente ‘Grote Koninginnen’ uit het Nieuwe Rijk (± 1550 – 1070 voor Christus) wordt in deze tentoonstelling aan de hand van ruim 350 objecten tot leven gebracht. Te denken valt aan de favoriete vrouw van Ramses de Grote, Nefertari, wiens graftombe als de mooiste in de Vallei der Koninginnen geldt.

800px-nefertiti_berlin1

Buste van Nefertiti in het Neues Museum Berlijn

En wat te zeggen van de beroemde vrouw van ‘ketterkoning’ Achnaton, Nefertiti? Wat Helena was voor de Grieken is Nefertiti in mijn optiek voor de Egyptenaren. Haar naam betekent letterlijk ‘De mooie (vrouw) is gekomen’ en wie haar buste in het Neues Museum in Berlijn heeft gezien, kan dit beamen. Deze machtige vrouw stond zij aan zij met haar man toen ze samen Egypte op zijn kop zetten in de viertiende eeuw voor Christus door de talloze goden te verwerpen (waaronder de machtige oppergod Amon-Ra) ten gunste van de cultus van de Aton.

De bekendste vrouwelijke farao: Hatsjepsoet

Ook de legendarische Hatsjepsoet ontbreekt niet in deze tentoonstelling. Deze koningin leefde in de vijftiende eeuw voor Christus en was de dochter van Thoetmosis I en vrouw en halfzus van farao Thoetmosis II. Toen laatstgenoemde, na circa 14 jaar te hebben geregeerd, overleed in 1479 voor Christus, was de eerste in lijn Thoetmosis III; de zoon van Thoetmosis II en zijn bijvrouw Iset. Thoetmosis III was echter nog te jong om te regeren en dus nam Hatsjepsoet zijn taken waar als co-regentes. Hatsjepsoet had echter hogere ambities en er wordt over het algemeen verondersteld dat zij vanaf haar zevende regeringsjaar als farao de scepter over Egypte zwaaide.

Hatsjepsoet regeerde 22 jaar over Egypte en haar bewind geldt als een van de beste van het Nieuwe Rijk. Ze heeft vele monumenten nagelaten – waaronder haar dodentempel in Deir el-Bahri – waarop zij haar prestaties liet optekenen, zoals de succesvolle handelsmissie naar het Koninkrijk Punt. Alhoewel Hatsjepsoet een van de meest bekende voorbeelden is van een vrouwelijke farao, waren er voor haar tijd andere vrouwen die een soortgelijke of zelfde functie bekleedden. Wie dit waren, zal in de volgende artikelen nader worden toegelicht. Hieronder volgt eerst een korte uiteenzetting inzake de Koningslijsten van Egypte waarin de namen van enkele ‘Grote Koninginnen’ zijn vastgelegd.

dodentempel-hatsjepsoet

De dodentempel van Hatsjepsoet in Deir el-Bahri

De Koningslijsten

In de Oudheid werden er door verschillende volkeren, zoals de Sumeriërs en de Assyriërs, Koningslijsten bijgehouden. Dat wil zeggen: lijsten waarop een historische opsomming van regerende vorsten werd gegeven. Ook de Egyptenaren hebben meerdere Koningslijsten nagelaten. In deze lijsten ontbreken jaartallen. Wel wordt de naam van een koning genoemd, evenals bepaalde activiteiten die hij gedurende zijn heerschappij had ondernomen. Ook zijn de overstromingen van de Nijl geregistreerd, een fenomeen dat van groot belang was voor de Egyptenaren.

abydos_king_list1

Een deel van de Koningslijst van Abydos, aangebracht op de tempel van Seti I

De meeste Koningslijsten zijn in registers in steen uitgebeiteld, bijvoorbeeld op de muur van de tempel van Seti I in Abydos. De Koningslijst van Turijn daarentegen is op papyrus geschreven. Deze lijst, gereduceerd tot 300 snippers, werd in een graftombe in Thebe aangetroffen. Het werd vervolgens naar Turijn gebracht (waarbij een deel van de snippers verloren ging dan wel verdween) en hier nader bestudeerd. De lijst dateert uit de tijd van Ramses de Grote (dertiende eeuw voor Christus) en is in het Hiëratisch schrift opgesteld. Dat wil zeggen: het vlugschrift dat men gebruikte bij het schrijven op papyrus als alternatief op het Hiërogliefenschrift.

Een andere Koningslijst is gevonden in de graftombe van koning Den die circa 2930 – 2910 voor Christus over Egypte regeerde. In zijn tombe in Abydos zijn zegelimpressies aangetroffen waarop de namen van de koningen van de eerste dynastie zijn vermeld, waaronder de veronderstelde stichter van deze dynastie, koning Narmer.

Manetho

In aanvulling op de Koningslijsten is Manetho een zeer belangrijke bron. Deze hogepriester leefde omstreeks 250 voor Christus in Ptolemeïsch Egypte. De Ptolemaeën waren Macedonische vorsten die afstamden van Ptolemaeus I Soter: een van de generaals van Alexander de Grote die de macht in Egypte overnam na de dood van Alexander in 323 voor Christus. Manetho stelde in opdracht van koning Ptolemaeus II Philadelphus een lijst samen van alle farao’s van Egypte; vanaf de mythologische heerschappij van de goden tot aan de overheersing van de Perzen (vanaf 343 voor Christus).

Zijn werk, de Aigyptiaka, telt 31 dynastieën verdeeld over het zogeheten Oude Rijk, Midden Rijk en Nieuwe Rijk en toont sterke overeenkomsten met de Koningslijst van Turijn. Het werk van Manetho is verloren gegaan, maar is deels overgeleverd door andere antieke schrijvers die zijn werk hebben geraadpleegd, waaronder de Joodse historicus Flavius Josephus die in de eerste eeuw na Christus leefde.

De volgende keer:

In het volgende artikel leest u meer over Neithhotep, de eerste Vroeg-dynastieke koningin van Egypte.

Advertenties